adhikaranam

हरिदाससंस्कृत ग्रन्थमालासमाख्य-काशीसंस्कृतसीरिजपुस्तकमालायाः
मीमांसाविभागे ()चतुर्थपुष्पम्
आधिकरणकौमुदी
श्रीदेवनाथठकुरकृता
काशस्थिराजकीयसरस्वतीभवनपुस्तकालयाध्यक्षेण
साहित्याचार्यखिस्तेइत्युपनामकश्रीनारायणशाखिणा,
धर्मशास्त्रणा साधलालरिसर्चछात्रवृत्तिभाजा
| वरकलोपनामकवैद्यनाथशास्त्रिणा
सम्पादिता
प्रकाशकः-जयकृष्णदास हरिदासगुप्तः
चौखम्बासंस्कृतसीरिज आफिस,
विद्याविलासप्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक

बनारस सिटी .. .
Scanned by CamScanner
श्रीः
उपोद्घातः
| ()
अथाऽयमुपक्रम्यतेऽधिकरणकौमुदीनामा श्रीदेवनाथठक्कुरकृतः
पूर्वमीमांसाग्रन्धो मुद्रयित्वा प्रकाशयितुम् ग्रन्थोऽयं लघुतमोऽपि पूर्व-मीमांसासागरं लिलङ्घयिषत प्रवणमिव परतीरावाप्तये सुखसाधना
यते इत्यत्र कस्यापि विप्रतिपत्तिः
प्रन्थेऽस्मिन् ग्रन्थकर्जा श्रुत्येकप्रतिपाद्यधर्मविचाराय प्रवृत्तस्य
पूर्वमीमांसाशास्त्रस्य अधिकरणात्मकतया तेषां चाऽधिकरणानां साकल्ये
विवेचनोपन्यासमुखेन प्रायः सर्वेऽपि पूर्वमीमांसाशास्त्रीया विषयाः
शोभनसुगमपरिपाट्या प्रतिपादिताः सविस्तर चैते प्रदर्शिता अत्रैव
सङ्कलिते सूचीपत्रे इति पुनस्तेषामत्रोपवर्णनं पिष्टपेषणप्रायमिति
क्रियते
()
अस्य ग्रन्थस्य निर्माता श्रीदेवनाथठफ्कुरः मैथिलब्राह्मणः काव्यप्रदीप
कर्तुगोविन्द ठक्कुरस्य पुत्रः केशवठक्कुरस्य पौत्रः बुद्धि करठक्कुरस्य
प्रपौत्रः रविकरठक्कुरस्य वृद्धप्रपौत्रः घुसौते नगवारइत्येतत्समाख्ये
वंशविशप समुत्पन्न मिथिलामध्यास्तेति प्रसिद्धम् सुनिरूपितोऽय:
मर्थों मैथिलानां पञ्जीवन्धपुस्तके
अस्य समयस्तु ४२५ ( १५३२ . .) लक्ष्मणसेनशकात् परत
इत्यनुमातुं शक्यते यतः श्रीदेवनाथठक्कुरस्य कनीयसाऽनुजेन मधु-सुदनठक्कुरेण पक्षधर मिश्रकृतचिन्तामण्यालोकोपरि कण्टकोद्धाराख्य
व्याख्यानं विदधता चक्रे रामकनीयसोऽवनिपतेः शीतांशुनन्दाम्बुधा-वई(४९१ . . ) इतिस्वसमयः प्रदर्शितः तत्पूर्वभावित्वं तदग्न-जस्याऽवत्र्यप्राप्तमिति मत्प्रदर्शित एवं समयः समापतति
न्यायपश्चाननइत्यस्य पदवी आसीत्सोमभट्टइत्यस्य गुरोन
सोममोपदिन पथा सञ्चरतोऽधुनाइति ग्रन्थान्ते प्रन्थका
स्वयमेवाऽभिहितम्
Scanned by CamScanner
उपोद्धातः
अनेन निर्मिताश्चतस्रः कौमुद्य उपलभ्यन्ते() अधिकरणकौमुदी
() काव्यकौमुदी ( काव्यप्रकाशटीका ) () तन्त्रकौमुदी () स्मृति-कौमुदी चेति
तत्र तावदिदानीं अधिकरणकौमुदीनाम्ना निबन्धद्वयं समुपल
भ्यते एका रामकृष्ण भट्टाचार्यैः प्रणीता मुद्रिता अपरा चेयं श्रीमत
करतलगता तर्कपञ्चाननठक्कुरदेवनाथप्रणीता तत्राऽऽद्या तत्तदधि-करणानि निरूप्य तदुदाहरणमुखेन स्मृतिवचनोपन्यासिका द्वितीया
चेयं स्मृतिवचनान्युपादाय तदर्थनिरूपणमूलतया तत्तदधिकरणोपन्या-सिका सरला चेति द्वयोरपि विषयनिरूपणशैलीतारतम्यम् अतः
पूर्वाऽपेक्षया झटिति धर्मशास्त्र प्रविविक्षुणमियमेवाऽतिशयमुपकरो-तीति विदुषामनुभवः

()
ग्रन्थोऽयं काशीस्थराजकीयसंस्कृतपरीक्षासु मीमांसाधर्मशास्त्रयोः
परीक्ष्यपाठ्यग्रन्थत्वेन निद्धरितः षोडशवर्षेभ्यः पूर्व श्रीपरमेश्वरझामहो-दयैः प्रकाशितोऽपि इदानीमापणे सुदुरधिगम इति परीक्षोत्सुकानामध्ये
तृणामनुपपत्तिमालोच्य श्रीमद्भिः पूज्यवरैः प्राच्यप्रतीच्याभयदर्शनस-मेदकृतावगाहैः पण्डितप्रकाण्डैः काशीस्थराजकीय पाठालयप्रधानाध्य-चैः श्रीगोपीनाथकविराज M.A.महोदयैरेतत्प्रकाशनायादिष्टोऽहं चौखम्बास-स्कृतपुस्तकमालाध्यक्षवाबूजयकृष्णदासगुप्तानुरोधेन चात्र प्रावर्तिषि
एतद्गन्थमुद्रणाधारभूतानि पुस्तकानि त्रीणि तत्र प्रथमं काशी-स्थराजकीय सरस्वतीभवनपुस्तकालयस्थमेकं नाऽतिशुद्धम्
द्वितीयं पण्डितवराणां अशेषशास्त्राऽवगाहनप्रदीप्तप्रज्ञाऽतिशया-नां ऋषिकल्पानां पूज्यपादानां श्रीवारेश्वरशास्त्रिद्राविडमहोदयानां
अतीव संशोधित रमणीयम् तृतीयं श्रीपरमेश्वरझमहोदयैः षोडश-वत्सरेभ्यः पूर्व मुद्रितम् इमानि त्रीणि पुस्तकान्यवलम्ब्य समुचितपाठ-भेदं उपन्यस्य सुसम्पादितोऽयं ग्रन्थस्तज्ज्ञान् विनादयेदित्याशासे
अस्य ग्रन्थस्य सम्पादने पाठभेदाऽऽकलने सूचीपत्रनिर्माणे अत्र-त्यराजकीयसरस्वतीभवनपुस्तकालये साधलालरिसर्चछात्रवृत्ति
भाजा धर्मशास्त्रशास्त्रिणा घरकलपनामकवैद्यनाथशास्त्रिणा सुमहत्
साहाय्यमारचितमिति सकौतुकं तमप्यभिनन्दामि इतिशम्
सरस्वतीभवन,
. काशी ,
नारायणशास्त्री खिस्ते........
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदीस्थविषयसूची

विषयाः
मङ्गलाऽऽचरणम्
अनुबन्धनिरूपणम्

ग्रन्थस्थविषयसुचीनिरूपणम्

अधिकरणपदार्थनिरूपणम्
अधिकरणाऽपरपर्यायमीमांसासिद्धान्तस्थमीमांसापदार्थ-निर्वचनम्
मीमांसाया ( धर्मविचारशास्त्रस्य ) आवश्यकत्वनिरूपणम्
धर्मप्रमाणनिरूपणम्
धर्मप्रमाणभूतवेदादिमध्यस्थविध्यादिभेदनिरूपणम्
विधिनिरूपणप्रसङ्गन्नियमपरिसंख्यादीनां मतान्तरखण्डनमण्ड़न
| निरुपण पूर्वकं तद्भेदकानां निरूपणम्
१० अर्थवादनिरूपणम्
११ प्रसज्यप्रतिषेधपर्युदासयनिरूपणम्

१२ प्रसङ्गतन्त्रयोर्निरूपणम् . ..
१२
१३ साहित्यसहत्वनिरूपणम्

१४ श्रुतिलिङ्गादिनिरूपणम्
१५ श्रुतिलिङ्गयोः श्रुर्तवलवत्वानरूपणम्
१६
१६ लिङ्गवाक्ययालिंङ्गम्य बलवत्वम्
१७ वाक्यप्रकरणयार्वाक्यस्य बलवत्त्वम्
१८ प्रकरणस्थानयोः प्रकरणस्य बलवत्वम्
१९ स्थानसमाख्ययाः स्थानस्य बलवत्वम्
२० विधेबांधसापेक्षत्वम्
२१ शतप्रसवनिरुपणम्
२२ विकल्प व्यवस्थितविकल्पोनरूपणम्

२३ ऐच्छिकविकल्पनिरूपणम्
२४ एसिछकविकल्पेऽष्टविधदोषनिरूपणम्
२५ योगसिञ्चधिकरणनिरूपणम्
२६ तिर्यगधिकरणनिरूपणम्
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदीस्थविषयसूची



विषयाः
२७ दवहोमाधिकरणनिरूपणम्

२८ परिषदाधकरणनिरूपणम्
२९ वेदोवैत्यधिकरणम्
३० गिरागिरेत्यधिकरणम्
३१ अक्तोऽधिकरणम्
३२ फलचमसाऽधिकरणम्
३३ अर्थवादविशेषवलवत्वाऽधिकरणम्
३४ विध्यनुवादवैषम्याऽधिकरणम्
३५ अश्रुतौसमभागाऽधिकरणम्
३६ प्रावृत्तिकक्रमाधिकरणम् ( पश्वञ्जनाऽधिकरणम् )
३७ गृहमेधिविधौ वैकृतविशेषाधिकरणम्
३८ पाशऽधिकरणम्
३९ वक्रयधिकरणम्
४० सर्वशक्त्यधिकरणम्
४१ कपालाऽधिकरणम्
४२ गवामयने अहस्त्वाऽविवक्षाऽधिकरणम्
४३ निषादस्थपत्याधिकरणम्
४४ हविरुभयत्वाऽधिकरणम्
४५ अपेक्षितविध्याधिकरणम्
४६ विश्वजिद्वत्फलकल्पनाधिकरणम्
४७ क्वचिदार्थवादिकविधिकल्पनाधिकरपाम्
४८ तदाद्यन्ताऽपकपाधिकरणम्
४९ पशूपाकरणाङ्गताSधिकरणम्
५० अङ्गमुखनप्रधान निर्देशाऽधिकरणम्
५१ सर्वशाखाप्रत्ययाऽधिकरणम्
५२ प्रायणीयोदयनीयाऽधिकरणम् ( उपाध्यधिकरणम् )
५३ श्रुतिस्मृतिविरोधश्रुतबलवत्वाऽधिकरणम्
५४ रात्रिसत्राऽधिकरणम्
५६ कपिञ्जलाऽधिकरणम्
५६ क्वचित्सूक्तवाकादिवद्वाक्यभेदकल्पनाऽधिकरणम्
५७ कर्मण्यारम्भाधिकरणम्
५८ पदाहवनीयाSधिकरणम्


३७
Scanned by CamScanner
आधिकरणकौमुदीस्थविषयसूची
विषयाः
६९ खलेवालीयूपाऽधिकरणम्
६० अनुक्रमवलाऽवलाधिकरणम्
६१ अरुणाधिकरणम्
६२ पदपांश्वधिकरणम्
६३ सामान्यावशेषाधिकरणम्
६४ आश्रयाऽधिकरणम्
६५ शय्वधिकरणम्
६६ प्रधानस्वाम्यधिकरणम् (ऋत्विज शास्त्रदेशित
प्रतिनिधित्वाधिकरणम् )
६७ अम्युदितेयधिकरणम्
६८ आग्नेय्यधिकरणम्
६९ प्रक्रमाऽधिकरणम्
७० देवताधिकरणम्
७१ विशपाऽनन्तत्वात्सामान्यावधिकल्पनाऽधिकरणम्
७२ सत्राधिकरणम्
७३ अधिकारवला विलाधिकरणम्
७४ संयोगपृथक्त्वाऽधिकरणम्
७६ गणमुख्याधिकरणम्
७६ योयद्भक्ताऽधिकरणम्
७७ गुणलोपेनमुख्यस्याऽधिकरणम्
७८ आरम्भणीयेप्ट्यधिकरणम्
७९ वाजिनाऽपचाराधिकरणम्
८० अश्विनग्रहाऽधिकरणम्
८१ विनियुक्तविरोधाऽधिकरणम्
८२ क्वचिदतिदेशस्यबाध्यत्वाऽभावाऽधिकरणम्
८३ स्तुतशस्त्राधिकरणम्
८४ फ्याऽऽदिलऐयाऽधिकरणम्
८६ तक्षसुत्रविरोधाऽधिकरणम्
८६ ग्रन्थसमाप्तिः



Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
अर्धवादाद्विधः क्वाऽपि तदाद्यन्तापकघवत
पशुपाकरणं तद्वविधिरङ्गमुखेन यत् १२
सर्वशाखाप्रत्ययश्च प्रायणादयनीयवत्
श्रुतिस्मृतिविरोधश्च रात्रिसत्रं कापञ्जलः १३
वाक्यभेदोऽपि कल्प्येत सुक्तवाकादिवत् क्वचित्
कर्मण्यारम्भसिद्धान्तस्तपदाहवनीयवत् १४
खले वाली भवेद्युपस्तथैवानुक्रमेण यत्
तथैव चारुणान्यायः पदपांशुववेचनम् १६
सामान्यस्य विशेषाक्तौ क्वचित्तत्परता भवेत्
पुनरप्याश्रयिन्यायः शंयोरपि विवेचनम् १६
ऋत्विग्भ्यश्च प्रतिनिधेर्विशेषः शास्त्रदेशितः
तथैवाऽभ्युवितेऽटै यद्यञ्चाग्नयापदे भवेत् १७
क्रमाऽधिकरणं तद्वद्देवतात्वविवेचनम्
विशेषाणामनन्तत्वात्सामान्यविधिकल्पनम् १८
सत्राऽधिकरणं तद्वदधिकारबलाबलम्
संयोगस्य पृथक्वेन नानारूपं भवेक्वचित् १९
गौण मुख्याधिकरणं यो यद्भक्तः तद्वलात्
गुणलापन मुख्यस्य लोप भवति कुत्रचित् २०
आरम्भणीयेष्टिनयो वजनेष्वपचारवत्
आश्विनग्रहवत्किञ्चिद्विनियुक्तविरोधवत् २१
नाऽतिदेशः क्वचिद्वाध्यःस्तुतशस्तनयः क्वचित्
शिष्टाकोपादिकं तत्तत्प्रसङ्गेन क्वचित् क्वचित् २२
स्फयाश्लिष्टे ज्याधिकरणं वृक्षसुत्रविधियुक्
निवद्ध यन्निवन्धेषु मीमांसासारवेदिभिः २३
निगुढाक्षरयागेन तत्स्वरूपं निरूप्यते २४
ननु निवन्धारो निवन्धेष्वधिकरणविरोधेन तावदितस्ततः प्रत्यवः
तिष्ठन्ते तत्राधिकरणं मीमांसासिद्धान्तःवेदवद्वोधक,
युक्तिशास्त्रत्वात् युक्तिमूलत्वे चाधिकरणस्याकिञ्चित्करत्वम; तद्धतरि-ति न्यायात् , सर्वेषां चाऽधिकरणानां लाघवविरोधविनिगमकाऽभावा-दिष्वेव विश्रामात् ते चाऽऽत्माश्रयाऽन्याऽन्याश्रयचक्रकाऽनवस्थाव्या
घातप्रतिवन्दीविनगमनाचिरहेात्सर्गानचितीकल्पनालाघवगरवादयः
तत्र स्वापेक्षत्वमात्माश्रयः अन्योन्यापेक्षत्वमन्योन्याश्रयः तद
चान्तरितं चक्रकम् उपपाद्योपपादकयारविश्रान्तिरनवस्था विरु
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
इसमुच्चयो व्याघातः स्वस्वीकृतदोषसाम्यं प्रतिबन्दी वैकल्पिके घ-स्तुन्यवधारणाऽशक्तिरविनिगमः बाहुल्यहपृस्य वलवचमुत्सर्गः लो-कमर्यादापतिक्रमो ऽनौचिती सुगमाऽसुगमयोः सुगम बलवत्वं लाघव-म् तद्वपरीतं गौरवं चेति तक्कःपरेषां अत्रैव प्रवेशात् ते स-चैतन्त्रसाधारण्यात् किश्चैवं तार्किकसिद्धान्तविरोधोऽपि कथं दोषों
स्यादधिकरणविरोधवदविशेषात्
| ननु मीमांसाया धर्मविचारएवाऽधिकारस्तेन तदुक्तक्रमणैव त-स्वावधारणम् तदुक्तम्तत्र तत्वमभियोगात्स्यात्उक्तं च-अभियुक्ताश्च ये यत्र यन्निवन्धप्रयोजनाः
तत्रत्यगुणदोराण ज्ञाने तऽधिकृता मताः
इति चेन्न तर्कस्याऽपि तत्रैवाधिकारात लाघवगौरवयोरेव सर्व-विचारमूलत्वात् उक्तं च-आर्षे धर्मोपदेशं वेदशास्त्राऽविरोधिना
यस्तकेणऽनुसन्धत्ते धर्म वेद नेतरः
किचेाक्तमान्वीक्षिकीनिरूपणे
प्रदीपः सर्वविद्यानामाधा()रः सर्वकर्मणाम्
अाश्रयः सर्वविद्यानां विद्यादेशे प्रकीर्तिता
एवं चाधिकरणोपदर्शनमकिञ्चित्करमिति चेदुच्यतेयद्यपि मीमां-तर्कयाईयोरपि धर्मोपयोगित्वं, तथापि के तदानुपङ्गिक, वेदार्थविचा-राप्रवृत्तत्वात् मामांसा तु तदभियुक्तैव तदर्थमेव तदवतारात् यागा():
दिस्वरूपतिकर्तव्यताद्वारफलनिरूपणार्थत्वात् अथातो धर्मजिज्ञासे-ति प्रथमं प्रतिज्ञानात्
ततम् धर्मप्रतीयमाने तु वेदेन करुणात्मना
इतिकर्त्तव्यतामागं मीमांसा पूरयिष्यति
एवं चाऽभियुक्तप्रामाणिकसंवादार्थमाधिकरणद्भावनम् तद्वि-संवादार्थ तद्विरोधोद्भावनामिति किञ्चिदेतत् यदि त्वधिकरणं
तकविरुद्धं तदा तदादरोऽपि युक्तिशास्त्रत्वात् अन्यथा गुरुम-तभट्टमतयोर्विरोधऽनध्यवसायप्रसङ्गात् द्वयारोप तदाभियुक्तत्वात्
तद्यथास्वाध्यायोऽध्यतव्यःइन विधेः स्वातन्त्र्यमध्यय नाऽपूर्वमेव-हेश्यमर्थज्ञानं चावललम्यमिति गुरुचरणाः परतन्त्र विधिरर्थशानमनु-Bानं द्वयोरपि विध्युद्दयत्वमिति भट्टचरणाः एवं चारभणी-() उपत्यइति पाठान्तरम् () पुस्तकान्तरे नास्ति
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
विधिरपन्तमप्राप्त नियमः पाक्षिके सति
तत्र चाऽन्यत्र प्राप्त परिसंख्यानमुच्यते
| कथमप्यप्राप्त विधिः अज्ञानज्ञापनस्यैव तदर्थत्वात् यथासोमेन
यजेतअत्र यागस्याऽप्राप्तवान् पाक्षिके लाभ नियमः एकदेशे तदङ्ग
त्वानेयामकत्वात्प्राप्तकदेशनतिकर्तव्यतापूरणस्यैव नियमपदार्थत्वात्
यथा याजनाऽध्यापन प्रतिग्न है ग्रहण धनमर्जयेत्इत्यत्र धनार्जनेषु
सामान्यतः परस्परौदासीन्येन कृषिवाणिज्यादीनामङ्गत्वं प्रसक्तम्
एकोपायसम्वन्धे उपायान्तराकाङ्घाविरहात् तत्र श्रुनेयजनादीनामङ्ग
त्व बोधनं वाक्यार्थः तत्स सम्बन्धबोधपरत्वात् अर्थादितरत्र निषेध
लाभाच्च ऋतावुपेयादित्यादाप्येवमेव तत् समुच्चितनानाप्राप्त परिः
सङख्या यथापञ्चपञ्चनखान् भक्षयेत् तत्र पञ्चनखतदन्यमांसभक्षणयोः
समुश्तियोरव रुचिभेदेन प्रसक्तावितरनिषेधः परिसङख्यानं वाक्या-थैः अतएव पदार्थपरित्यागा पदार्थकपनमभावविधिश्चति परिस-ख्यायां दोषाः
ननु परिसङख्यायमितरनिषेध वाक्यार्थी नियमे तु तथा नेति किं
विनिगमकम्, अन्यथा शशकाद्यतिरिक्तानां मांसभक्षणनिषेधवत् कृया-दिना धनार्जननिषेधस्याऽलाभे तद्धेतुकं धनार्जनमनिषिद्ध मेव स्यादिति
चेन्मैवम् बलवदनिष्टाऽननुवन्धिधनाऽर्जने याजनायुपायत्रयसम्बन्ध
नियमे ज्ञाते यत्र तत्सम्बन्धाऽभावस्तत्र ताशेष्टसाधनत्वाऽभाव इति
व्याप्तिबलात्ताशपायसम्बन्धाऽमावादेव कृप्यादौ वलवदनि छाऽननुव:
न्धीप्रसाधनत्वाऽभावाऽवगमसम्भवात् नचैतादृशव्याप्तिबोध एव
कथामात वाच्यम् व्युत्पत्तिबलेन तत्सम्भवात् धूमवान् वह्निमानित
वदुद्देश्यविधेयभावसत्त्वात्
ननु
यच्छद्वयोगः प्राथम्यं भवेदुद्देश्यलक्षणम्
तच्छद्व एवकारश्च स्यादुपादेयलक्षणम्
इति कथं तदिति चेन्नउद्देश्य एव यच्छद् इत्येवं योगपरत्वात्तु
तेन विना नेाहेश्वरवं, मानाऽभावात्प्रकृते तु तथा, लवदनिष्टाऽननु
घन्धिभक्षणे पश्चनखमांससम्वन्धाऽवगमेऽपि तदन्यमांसभक्षणे शशका-दिमांससम्बन्धाऽभावेन लिङ्गेन तादृशंसाधनत्वाऽभावाऽवगमासम्भ:
चात् शशकादिभिन्नमांसभक्षणे शशकादिमांससम्बन्धाऽभावस्याऽसिद्ध-वात् तत्तदितर घटित कपिण्डकभोजनसम्भवात्चाऽत्राऽपि तत्त-Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
प्रचना स्तुतिः निन्दार्थवादो यथा
अन्धं तमः प्रविशन्ति ये चाऽऽत्महना() जनाः
एवंतैलस्रोमांससम्भोगी पर्वस्वेतेषु वै पुमान्
विमुत्रभोजनं नाम प्रयाति नरकं नृप
तदेतदपि स्वार्थपरम् अपि तु विधिनिषेधस्तावकम् निन्दा
निन्द्यं निन्दितुं प्रवर्तते, अपि तु विधिं स्तोतुम्इति भट्टपादाऽभिधानात्
अन्यथा तात्पर्यभेदकल्पनगौरवात् परकृतिर्यथा याज्ञवल्क्यः *अत्रे
यमिति होवाचइत्यादिपरकृतीनां तत्र तत्रादीरितत्वात्एवं हुत्वा वपा-मेवाग्रेऽभिधारयन्त्यथ पृषदाज्यमेवाभिषारयान्तअग्नेः प्राणाः पृपदा-ज्यस्तोममित्यभिदधातइत्यादिकम् व्याहतत्वमपि परकृतीनामपेक्षित
मिति कश्चित् पुराकल्पः कल्पान्तराऽऽचरणम् ऐतिह्यरूपं प्रसिद्धमेव
तत् यथातस्माद्वा एतेन पुरा ब्राह्मणा वहिः पवमानसामस्तोममस्ती-पन् योनेर्यशं प्रतनवामहेइत्यादिकम् कथमनयोरर्थवादत्वमिति
नाशङ्ग्यम् स्तुति निन्दावाक्येनाऽभिसम्बन्धादित्यलमनेन
अथ प्रसज्यप्रतिषधपर्युदासयोर्निरूपणम् तत्र प्रसक्तधर्मस्य निर्व-धो यत्र प्रधानं प्रसज्यप्रतिषेधः तदुक्तं-विधेयंत्राऽप्रधानत्वं प्रतिषधे प्रधानता
प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नञ्
प्रसङ्गश्च कृतिसाध्यप्रसाधनत्वज्ञानम् तच्च वैधं, रागजं तत्र
वैधं यथाश्येनेनाऽभिचरन यजेतइत्यादौ श्येनस्य साध्यत्वसाध-नताऽवगेमो विधेरेव बोधकान्तराऽभावात् तदुत्तरं हिंस्यात्सर्वा-भूतानिइति निषेधः तेन बलवदनिष्टसाधनत्वाऽवगमात् रागज़
यथाअगम्यान्न गच्छेत् तत्र सुखविशेषे हेतुताबोधः प्रत्यक्षैणैव
प्राप्ते विधेरसम्भवात् तदुत्तरं गच्छेदित्यनन निषेधःते-नः बलवदनिष्टसाधनत्वबोधनात् एवंच निषिद्धस्याधर्मजनकत्व:
नियमः साध्यत्वसाधनत्वयोरवगतत्वेन निषेधाऽनन्वयात् अ-न्यथा साधनत्वमादायाऽपि निषेधपर्यवसानप्रसङ्गात् यागा-दावपि रागज एवं प्रसङ्गस्तदङ्गेषु वैधः यागे रागाद वैधः
इति सिद्धान्तादिति कश्चित् प्रसक्तिश्च वास्तवीः निषेधाङ्गं
तु भ्रमादिना अतिप्रसङ्गात् इष्टसाधनत्वाद्यभावमादाय निषेधस्य
चरितार्थत्वे निषिद्धस्याऽधर्मजनकत्वनियमभङ्गप्रसङ्गात् किं बहुना
तथा सति निष्फलत्वकृत्यमाध्यत्वभ्रमन्निवृत्तिप्रसक्ताविष्टसाधनत्व-() ये संभूतिमुपासतेइति पुस्तकान्तरपाठः
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
त्यर्थात् अन्यथा कर्तव्यताबोधकवाक्येन समं वाक्यभेदप्रसङ्गात्
घे शुकास्तादौ कर्म साङ्गमव सम्पद्यते जिजीविषुःइत्यभिधानात्
इष्टदोषपरमिति सिद्धान्तो स्यात्
सन्ध्याराज्योर्न कर्त्तव्यं सुर्ये चैवाचिरोदिते
इतिवत् कालवैगुण्यापातादिति चेत् अत्र वदन्ति पर्युदासस्ता-वदांपवादिको लाक्षणिकत्वात् मुख्यपरत्वे सम्भवति लक्षणाया अयो
गात् लक्षणाकल्पनं चैकवाक्यताबोधकसमभिव्याहारादिबलात् *
झायां घोषःनाऽनुयाजिषुइत्यादिवत् प्रकरणैक्यादेस्तात्पर्यवोधक
न्वात् एवमेव लक्षणाकपनेऽतिप्रसङ्गात् चाऽत्र तथा शास्त्रभे-दन समाभन्याहारादरभावात् एवं शुकास्तादावपि कर्मफलं भवत्येव
अङ्गवैगुण्याऽभावात् निषेधस्तु पुरुषार्थः () जिजीविपुःइत्यभिधा-नात् अयमेव प्रसज्यप्रतिषेधपर्युदासयाविशेषः प्रसज्यप्रतिषध फलं
भवत्येव बाधकाऽभावात् परं तु वाचनिकमनिमपि भवति निषध-स्य पुरुषार्थत्वात् पर्युदासे तु फलमेव भवति अङ्गवैगुण्यात् पाप-हेतुत्वे तत्र मानाभावात् तदुक्त-यो नाम क्रतुमध्यस्थः कलञ्जादीनि भक्षयेत्
क्रतोस्तेन वगुण्यं यथावदितसिद्धितः
वस्तुतो यत्र निन्दार्थवादस्तत्रैव प्रसज्यप्रतिषेधः तस्याऽधर्मजन-कत्वव्याप्तत्वात् यत्र तथा तत्र पर्युदासः रात्रिश्राद्धादिवत् सः
मभिव्याहारवदर्थवादशुन्यत्वस्याऽपि तदेकवाक्यतापरत्वबाधकत्वात्

निन्दार्थवादस्य प्रसज्यप्रतिषेधसमव्याप्तत्वात्
नचैवं-एकादशीमुपवसेद् द्वादशीमथ वा पुनः
विमिश्र वा प्रकुर्वीत दशम्या युतां क्वचित्
इत्यत्राऽपि प्रसज्यप्रतिषेधाऽऽपत्तिः, इष्टत्वात् एवं शुक्राऽस्तादौ
प्रसज्यप्रतिषेध एव जिजीविषुःइत्यभिधानात् ...
अनादिदेवतां दृष्ट्वा शुचः स्युर्नप्रभार्गवे
इत्यादिनिन्दाश्रवणात् अत एव प्रसक्ते प्रतिषेधः प्रसङ्ग वैध
रागजश्नाऽन्यत्र पर्युदासः इति वृद्धाः तत्रैव निन्दार्थवादसम्भवात्
नन्वस्तु वैधत्वं विधिजत्वं, रागजत्वामत्यस्य कोऽर्थः ? रागः फलेच्छा
तज्ज्यन्यत्वमिति यदि, तदा इयेनादावपि तत्सत्वम् तत्रेएसाधनत्वस:
श्वादिति चेदुच्यते रागः फलेच्छैव तत्सत्वे तस्योद्देश्यत्वं तदन्वय-() पुरुषार्थों इति पाठान्तरम्
Scanned by CamScanner
पम् वक्तृश्रोतृवुद्धिस्थत्वम्इति कश्चित् अनेकस्याऽऽस्नातक्ष्य
सन्निाधविशेषाम्नानं क्रमः योगबलं सामाख्येति तदुक्तं-श्रुतिद्वतीय क्षमता लिङ्गं वाक्यं पदान्येव तु संहतानि
सा प्रक्रिया या कथामित्यपेक्षा स्थानं क्रमो योगवलं समाख्या
तत्र श्रुतिर्यथाव्रीहीनवहन्ति,तत्र व्रीहीणामवघातशेषित्ववोध-ने द्वितीयायाः क्रियाफलशलत्वरूपक्रमत्ववाधिकाया निरपक्षत्वात्
द्वितीयेत्युपलक्षणम् , तृतीयादरपि तथात्वमविशेषात् लिङ्गं यथा‘-हिंईवसदनं दामिइति, अत्र दामीत्यनेन दोऽवखण्डनेइतिधात्वनुसा-राच्छेदनरूपाऽर्थप्रकाशकेन बर्हि श्छदने विनियोगो लभ्यते परम्प
राऽऽकाङ्क्षाबलात् वाक्यं यथादेवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो-हिवत्युपलक्षणमफलशालिस्वरूवत्र बहीण
बहुभ्यां पूष्णा हस्ताभ्यामग्नये त्वा जुएं निर्वपामिअत्र लिङ्गन निवपे
विनियुज्यमानस्य समवेतभागस्यैकवाक्यताबलेन देवस्य वाइत्या-विभागस्याऽपि तत्र विनियोगः वाधकाऽभावात्
तदुक्तम्अर्धेश्यादेक वाक्यं साकाङ्ख चेद्विभागे स्यात्(४६)
इति विभागसाकाङ्घत्वमात्रे स्योनं ते सदनं कृणामिइत्यादि-मन्त्रभागस्य तस्मिन् सीदइत्यनेनाऽप्येकवाक्यत्वं स्यादित्याद्य
पदम् तत्र सदनसादनरूपार्थभेदात् तावति *भगो वा
विभजतु पूषा विभजतुइत्यनयारकवाक्यत्वं स्यात् अत:
न्त्यपदम् तत्राकाङ्क्षाऽभावात् तदुक्तम्-साकाङ्क्षावयवं भदे पराऽनाकाङ्क्षशब्दवत्
कर्मप्रधानं गुणवदेकार्थं वाक्यमुच्यते इति
लक्षणभेदपरत्वमस्यइति कश्चित्
प्रकरणं यथादर्श पौर्णमासाभ्यां यजतेइति विधौ कथम्भावाऽs
काङ्खायाम् इडो यजति,समिधो यजति,बहियजति,स्वाहा-कारं यजति, तनूनपातं यजतिइत्यनेन तदेकवाक्यतापनेन पञ्चप्रया
जानामङ्गत्वबोधनं पाठवशाच्छेषित्वलाभात् परस्परमङ्गाऽङ्गिसाका
क्वत्वात् ,फलान्तरस्याऽश्रुतत्वात् दग्धाऽश्वरधवत् यथा एकस्य रथो
दग्धः परस्याऽश्व इति द्वयोः साकाङ्घत्वादुभाभ्यामेवे रथसज्जकरणम्
क्रमो यथाआग्नेयाऽग्नीषोमीयोपांशुयागाः क्रमण ब्राह्मणभागे
ठिताः मन्त्रभागेपि क्रमेणाऽनुमन्त्रणमन्त्रत्रयं पठितम् , तत्राग्नेयवैष्ण
वयोद्वयोर्लिङ्गनैव विनियोगसिद्धिःदभिरसिइतिमन्त्रस्य तु लिङ्ग
विनियोजक किं तु यस्मिन् देशे ब्राह्मणे उपांशुयागः पठितस्तत्रैव
त्रेऽप्यस्य पाठ इति क्रमेणोपशुयागानुमन्त्रणेऽस्य विनि
Scanned by CamScanner
श्रीः
उपोद्घातः
| ()
अथाऽयमुपक्रम्यतेऽधिकरणकौमुदीनामा श्रीदेवनाथठक्कुरकृतः
पूर्वमीमांसाग्रन्धो मुद्रयित्वा प्रकाशयितुम् ग्रन्थोऽयं लघुतमोऽपि पूर्व-मीमांसासागरं लिलङ्घयिषत प्रवणमिव परतीरावाप्तये सुखसाधना
यते इत्यत्र कस्यापि विप्रतिपत्तिः
प्रन्थेऽस्मिन् ग्रन्थकर्जा श्रुत्येकप्रतिपाद्यधर्मविचाराय प्रवृत्तस्य
पूर्वमीमांसाशास्त्रस्य अधिकरणात्मकतया तेषां चाऽधिकरणानां साकल्ये
विवेचनोपन्यासमुखेन प्रायः सर्वेऽपि पूर्वमीमांसाशास्त्रीया विषयाः
शोभनसुगमपरिपाट्या प्रतिपादिताः सविस्तर चैते प्रदर्शिता अत्रैव
सङ्कलिते सूचीपत्रे इति पुनस्तेषामत्रोपवर्णनं पिष्टपेषणप्रायमिति
क्रियते
()
अस्य ग्रन्थस्य निर्माता श्रीदेवनाथठफ्कुरः मैथिलब्राह्मणः काव्यप्रदीप
कर्तुगोविन्द ठक्कुरस्य पुत्रः केशवठक्कुरस्य पौत्रः बुद्धि करठक्कुरस्य
प्रपौत्रः रविकरठक्कुरस्य वृद्धप्रपौत्रः घुसौते नगवारइत्येतत्समाख्ये
वंशविशप समुत्पन्न मिथिलामध्यास्तेति प्रसिद्धम् सुनिरूपितोऽय:
मर्थों मैथिलानां पञ्जीवन्धपुस्तके
अस्य समयस्तु ४२५ ( १५३२ . .) लक्ष्मणसेनशकात् परत
इत्यनुमातुं शक्यते यतः श्रीदेवनाथठक्कुरस्य कनीयसाऽनुजेन मधु-सुदनठक्कुरेण पक्षधर मिश्रकृतचिन्तामण्यालोकोपरि कण्टकोद्धाराख्य
व्याख्यानं विदधता चक्रे रामकनीयसोऽवनिपतेः शीतांशुनन्दाम्बुधा-वई(४९१ . . ) इतिस्वसमयः प्रदर्शितः तत्पूर्वभावित्वं तदग्न-जस्याऽवत्र्यप्राप्तमिति मत्प्रदर्शित एवं समयः समापतति
न्यायपश्चाननइत्यस्य पदवी आसीत्सोमभट्टइत्यस्य गुरोन
सोममोपदिन पथा सञ्चरतोऽधुनाइति ग्रन्थान्ते प्रन्थका
स्वयमेवाऽभिहितम्
Scanned by CamScanner
उपोद्धातः
अनेन निर्मिताश्चतस्रः कौमुद्य उपलभ्यन्ते() अधिकरणकौमुदी
() काव्यकौमुदी ( काव्यप्रकाशटीका ) () तन्त्रकौमुदी () स्मृति-कौमुदी चेति
तत्र तावदिदानीं अधिकरणकौमुदीनाम्ना निबन्धद्वयं समुपल
भ्यते एका रामकृष्ण भट्टाचार्यैः प्रणीता मुद्रिता अपरा चेयं श्रीमत
करतलगता तर्कपञ्चाननठक्कुरदेवनाथप्रणीता तत्राऽऽद्या तत्तदधि-करणानि निरूप्य तदुदाहरणमुखेन स्मृतिवचनोपन्यासिका द्वितीया
चेयं स्मृतिवचनान्युपादाय तदर्थनिरूपणमूलतया तत्तदधिकरणोपन्या-सिका सरला चेति द्वयोरपि विषयनिरूपणशैलीतारतम्यम् अतः
पूर्वाऽपेक्षया झटिति धर्मशास्त्र प्रविविक्षुणमियमेवाऽतिशयमुपकरो-तीति विदुषामनुभवः

()
ग्रन्थोऽयं काशीस्थराजकीयसंस्कृतपरीक्षासु मीमांसाधर्मशास्त्रयोः
परीक्ष्यपाठ्यग्रन्थत्वेन निद्धरितः षोडशवर्षेभ्यः पूर्व श्रीपरमेश्वरझामहो-दयैः प्रकाशितोऽपि इदानीमापणे सुदुरधिगम इति परीक्षोत्सुकानामध्ये
तृणामनुपपत्तिमालोच्य श्रीमद्भिः पूज्यवरैः प्राच्यप्रतीच्याभयदर्शनस-मेदकृतावगाहैः पण्डितप्रकाण्डैः काशीस्थराजकीय पाठालयप्रधानाध्य-चैः श्रीगोपीनाथकविराज M.A.महोदयैरेतत्प्रकाशनायादिष्टोऽहं चौखम्बास-स्कृतपुस्तकमालाध्यक्षवाबूजयकृष्णदासगुप्तानुरोधेन चात्र प्रावर्तिषि
एतद्गन्थमुद्रणाधारभूतानि पुस्तकानि त्रीणि तत्र प्रथमं काशी-स्थराजकीय सरस्वतीभवनपुस्तकालयस्थमेकं नाऽतिशुद्धम्
द्वितीयं पण्डितवराणां अशेषशास्त्राऽवगाहनप्रदीप्तप्रज्ञाऽतिशया-नां ऋषिकल्पानां पूज्यपादानां श्रीवारेश्वरशास्त्रिद्राविडमहोदयानां
अतीव संशोधित रमणीयम् तृतीयं श्रीपरमेश्वरझमहोदयैः षोडश-वत्सरेभ्यः पूर्व मुद्रितम् इमानि त्रीणि पुस्तकान्यवलम्ब्य समुचितपाठ-भेदं उपन्यस्य सुसम्पादितोऽयं ग्रन्थस्तज्ज्ञान् विनादयेदित्याशासे
अस्य ग्रन्थस्य सम्पादने पाठभेदाऽऽकलने सूचीपत्रनिर्माणे अत्र-त्यराजकीयसरस्वतीभवनपुस्तकालये साधलालरिसर्चछात्रवृत्ति
भाजा धर्मशास्त्रशास्त्रिणा घरकलपनामकवैद्यनाथशास्त्रिणा सुमहत्
साहाय्यमारचितमिति सकौतुकं तमप्यभिनन्दामि इतिशम्
सरस्वतीभवन,
. काशी ,
नारायणशास्त्री खिस्ते........
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदीस्थविषयसूची

विषयाः
मङ्गलाऽऽचरणम्
अनुबन्धनिरूपणम्

ग्रन्थस्थविषयसुचीनिरूपणम्

अधिकरणपदार्थनिरूपणम्
अधिकरणाऽपरपर्यायमीमांसासिद्धान्तस्थमीमांसापदार्थ-निर्वचनम्
मीमांसाया ( धर्मविचारशास्त्रस्य ) आवश्यकत्वनिरूपणम्
धर्मप्रमाणनिरूपणम्
धर्मप्रमाणभूतवेदादिमध्यस्थविध्यादिभेदनिरूपणम्
विधिनिरूपणप्रसङ्गन्नियमपरिसंख्यादीनां मतान्तरखण्डनमण्ड़न
| निरुपण पूर्वकं तद्भेदकानां निरूपणम्
१० अर्थवादनिरूपणम्
११ प्रसज्यप्रतिषेधपर्युदासयनिरूपणम्

१२ प्रसङ्गतन्त्रयोर्निरूपणम् . ..
१२
१३ साहित्यसहत्वनिरूपणम्

१४ श्रुतिलिङ्गादिनिरूपणम्
१५ श्रुतिलिङ्गयोः श्रुर्तवलवत्वानरूपणम्
१६
१६ लिङ्गवाक्ययालिंङ्गम्य बलवत्वम्
१७ वाक्यप्रकरणयार्वाक्यस्य बलवत्त्वम्
१८ प्रकरणस्थानयोः प्रकरणस्य बलवत्वम्
१९ स्थानसमाख्ययाः स्थानस्य बलवत्वम्
२० विधेबांधसापेक्षत्वम्
२१ शतप्रसवनिरुपणम्
२२ विकल्प व्यवस्थितविकल्पोनरूपणम्

२३ ऐच्छिकविकल्पनिरूपणम्
२४ एसिछकविकल्पेऽष्टविधदोषनिरूपणम्
२५ योगसिञ्चधिकरणनिरूपणम्
२६ तिर्यगधिकरणनिरूपणम्
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदीस्थविषयसूची



विषयाः
२७ दवहोमाधिकरणनिरूपणम्

२८ परिषदाधकरणनिरूपणम्
२९ वेदोवैत्यधिकरणम्
३० गिरागिरेत्यधिकरणम्
३१ अक्तोऽधिकरणम्
३२ फलचमसाऽधिकरणम्
३३ अर्थवादविशेषवलवत्वाऽधिकरणम्
३४ विध्यनुवादवैषम्याऽधिकरणम्
३५ अश्रुतौसमभागाऽधिकरणम्
३६ प्रावृत्तिकक्रमाधिकरणम् ( पश्वञ्जनाऽधिकरणम् )
३७ गृहमेधिविधौ वैकृतविशेषाधिकरणम्
३८ पाशऽधिकरणम्
३९ वक्रयधिकरणम्
४० सर्वशक्त्यधिकरणम्
४१ कपालाऽधिकरणम्
४२ गवामयने अहस्त्वाऽविवक्षाऽधिकरणम्
४३ निषादस्थपत्याधिकरणम्
४४ हविरुभयत्वाऽधिकरणम्
४५ अपेक्षितविध्याधिकरणम्
४६ विश्वजिद्वत्फलकल्पनाधिकरणम्
४७ क्वचिदार्थवादिकविधिकल्पनाधिकरपाम्
४८ तदाद्यन्ताऽपकपाधिकरणम्
४९ पशूपाकरणाङ्गताSधिकरणम्
५० अङ्गमुखनप्रधान निर्देशाऽधिकरणम्
५१ सर्वशाखाप्रत्ययाऽधिकरणम्
५२ प्रायणीयोदयनीयाऽधिकरणम् ( उपाध्यधिकरणम् )
५३ श्रुतिस्मृतिविरोधश्रुतबलवत्वाऽधिकरणम्
५४ रात्रिसत्राऽधिकरणम्
५६ कपिञ्जलाऽधिकरणम्
५६ क्वचित्सूक्तवाकादिवद्वाक्यभेदकल्पनाऽधिकरणम्
५७ कर्मण्यारम्भाधिकरणम्
५८ पदाहवनीयाSधिकरणम्


३७
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
अर्धवादाद्विधः क्वाऽपि तदाद्यन्तापकघवत
पशुपाकरणं तद्वविधिरङ्गमुखेन यत् १२
सर्वशाखाप्रत्ययश्च प्रायणादयनीयवत्
श्रुतिस्मृतिविरोधश्च रात्रिसत्रं कापञ्जलः १३
वाक्यभेदोऽपि कल्प्येत सुक्तवाकादिवत् क्वचित्
कर्मण्यारम्भसिद्धान्तस्तपदाहवनीयवत् १४
खले वाली भवेद्युपस्तथैवानुक्रमेण यत्
तथैव चारुणान्यायः पदपांशुववेचनम् १६
सामान्यस्य विशेषाक्तौ क्वचित्तत्परता भवेत्
पुनरप्याश्रयिन्यायः शंयोरपि विवेचनम् १६
ऋत्विग्भ्यश्च प्रतिनिधेर्विशेषः शास्त्रदेशितः
तथैवाऽभ्युवितेऽटै यद्यञ्चाग्नयापदे भवेत् १७
क्रमाऽधिकरणं तद्वद्देवतात्वविवेचनम्
विशेषाणामनन्तत्वात्सामान्यविधिकल्पनम् १८
सत्राऽधिकरणं तद्वदधिकारबलाबलम्
संयोगस्य पृथक्वेन नानारूपं भवेक्वचित् १९
गौण मुख्याधिकरणं यो यद्भक्तः तद्वलात्
गुणलापन मुख्यस्य लोप भवति कुत्रचित् २०
आरम्भणीयेष्टिनयो वजनेष्वपचारवत्
आश्विनग्रहवत्किञ्चिद्विनियुक्तविरोधवत् २१
नाऽतिदेशः क्वचिद्वाध्यःस्तुतशस्तनयः क्वचित्
शिष्टाकोपादिकं तत्तत्प्रसङ्गेन क्वचित् क्वचित् २२
स्फयाश्लिष्टे ज्याधिकरणं वृक्षसुत्रविधियुक्
निवद्ध यन्निवन्धेषु मीमांसासारवेदिभिः २३
निगुढाक्षरयागेन तत्स्वरूपं निरूप्यते २४
ननु निवन्धारो निवन्धेष्वधिकरणविरोधेन तावदितस्ततः प्रत्यवः
तिष्ठन्ते तत्राधिकरणं मीमांसासिद्धान्तःवेदवद्वोधक,
युक्तिशास्त्रत्वात् युक्तिमूलत्वे चाधिकरणस्याकिञ्चित्करत्वम; तद्धतरि-ति न्यायात् , सर्वेषां चाऽधिकरणानां लाघवविरोधविनिगमकाऽभावा-दिष्वेव विश्रामात् ते चाऽऽत्माश्रयाऽन्याऽन्याश्रयचक्रकाऽनवस्थाव्या
घातप्रतिवन्दीविनगमनाचिरहेात्सर्गानचितीकल्पनालाघवगरवादयः
तत्र स्वापेक्षत्वमात्माश्रयः अन्योन्यापेक्षत्वमन्योन्याश्रयः तद
चान्तरितं चक्रकम् उपपाद्योपपादकयारविश्रान्तिरनवस्था विरु
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
इसमुच्चयो व्याघातः स्वस्वीकृतदोषसाम्यं प्रतिबन्दी वैकल्पिके घ-स्तुन्यवधारणाऽशक्तिरविनिगमः बाहुल्यहपृस्य वलवचमुत्सर्गः लो-कमर्यादापतिक्रमो ऽनौचिती सुगमाऽसुगमयोः सुगम बलवत्वं लाघव-म् तद्वपरीतं गौरवं चेति तक्कःपरेषां अत्रैव प्रवेशात् ते स-चैतन्त्रसाधारण्यात् किश्चैवं तार्किकसिद्धान्तविरोधोऽपि कथं दोषों
स्यादधिकरणविरोधवदविशेषात्
| ननु मीमांसाया धर्मविचारएवाऽधिकारस्तेन तदुक्तक्रमणैव त-स्वावधारणम् तदुक्तम्तत्र तत्वमभियोगात्स्यात्उक्तं च-अभियुक्ताश्च ये यत्र यन्निवन्धप्रयोजनाः
तत्रत्यगुणदोराण ज्ञाने तऽधिकृता मताः
इति चेन्न तर्कस्याऽपि तत्रैवाधिकारात लाघवगौरवयोरेव सर्व-विचारमूलत्वात् उक्तं च-आर्षे धर्मोपदेशं वेदशास्त्राऽविरोधिना
यस्तकेणऽनुसन्धत्ते धर्म वेद नेतरः
किचेाक्तमान्वीक्षिकीनिरूपणे
प्रदीपः सर्वविद्यानामाधा()रः सर्वकर्मणाम्
अाश्रयः सर्वविद्यानां विद्यादेशे प्रकीर्तिता
एवं चाधिकरणोपदर्शनमकिञ्चित्करमिति चेदुच्यतेयद्यपि मीमां-तर्कयाईयोरपि धर्मोपयोगित्वं, तथापि के तदानुपङ्गिक, वेदार्थविचा-राप्रवृत्तत्वात् मामांसा तु तदभियुक्तैव तदर्थमेव तदवतारात् यागा():
दिस्वरूपतिकर्तव्यताद्वारफलनिरूपणार्थत्वात् अथातो धर्मजिज्ञासे-ति प्रथमं प्रतिज्ञानात्
ततम् धर्मप्रतीयमाने तु वेदेन करुणात्मना
इतिकर्त्तव्यतामागं मीमांसा पूरयिष्यति
एवं चाऽभियुक्तप्रामाणिकसंवादार्थमाधिकरणद्भावनम् तद्वि-संवादार्थ तद्विरोधोद्भावनामिति किञ्चिदेतत् यदि त्वधिकरणं
तकविरुद्धं तदा तदादरोऽपि युक्तिशास्त्रत्वात् अन्यथा गुरुम-तभट्टमतयोर्विरोधऽनध्यवसायप्रसङ्गात् द्वयारोप तदाभियुक्तत्वात्
तद्यथास्वाध्यायोऽध्यतव्यःइन विधेः स्वातन्त्र्यमध्यय नाऽपूर्वमेव-हेश्यमर्थज्ञानं चावललम्यमिति गुरुचरणाः परतन्त्र विधिरर्थशानमनु-Bानं द्वयोरपि विध्युद्दयत्वमिति भट्टचरणाः एवं चारभणी-() उपत्यइति पाठान्तरम् () पुस्तकान्तरे नास्ति
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
येएरङ्गत्वमिति भट्टचरणाः प्रधानत्वमिति गुरुचरणाः
मनुः-वेदोऽखिल धर्ममुलं स्मृतिशीले तद्विदाम्
आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुरेव
विधिविधेयस्तर्कश्च वेदस्तक मीमांसा, तदुक्त भद्दपादेन-मीमांसासज्ञकस्तर्कः सववेदसमुद्भवः
सो ऽतो वेदो रुमाप्राप्तका Bाम्बुलवणात्मवत् रुमा लवणकरःअ-सिलो विधिनिषेधात्मति कल्पतरुः अखिलः समस्तो भागान्तराणामपि
तत्परत्वादिति नारायणःचतुर्विध इति तत्त्वम् अथर्वणोऽपि तदुपदेशक
त्वात् वेदाश्चत्वारः ऋग्यजुःसामाऽधर्वणरूपाः तवं चाऽदृप्रार्थका-नादिवाक्यत्वम् , तादृशश्वरवाक्यत्वं वा तत्र विवक्षितच्छन्दस्कं
ताहशवाक्यमृक् अविवक्षितच्छन्दस्कं तद्यजुः विवक्षितगानं साम
अदृष्टद्वारा इफलकमाथर्वणम्
द्विविधा मन्त्रघ्राह्मणभेदात् उक्तं मन्त्रव्राह्यणयोर्वेदःइति
मन्त्रपदं पारिभापिकं धात्वादिवत् तत्वेन याज्ञिकप्रसिद्धिसिद्धत्वं
वा तत्त्वम् तदन्यत्वं ब्राह्मणत्वम्ब्राह्मणेऽपि Bधा विध्यर्थवादभेदात्
हेत्वादि तद्बोधकम् उक्तं च-हेतुर्निर्वचनं निन्दा प्रंशसा संशय विधिः
परक्रिया पुराकल्प व्यवधारणकल्पना
मन्त्रभागे तदभावात् अनुवादश्चार्थविशेष एवं प्रयोजनाऽपेक्षि-पः पुनरभिधानस्यैव तत्त्वात् अन्यथा ततृतीयत्वापातात्
स्मृतिश्च ऋषिप्रणात धर्मशास्त्रम् सा दृष्टार्थाऽदृष्टार्था इष्ठा:-दृष्टार्थ तत्राऽऽद्या नरपतीनां यानासनादिस्मृतिः हपृप्रयोजनाऽपे-क्षितत्वात्अदृष्टार्थी सन्ध्यामुपासीतकलङ्गं भक्षयेत्इत्यादि
चिदुभयार्था यथापालाशं दण्डं धारयेत्इत्यादिःशीलं मनूक्तम्-अद्रश्चैव भूतानां कर्मणमनसा गिरा
अनुग्रहश्च ज्ञानं शीलमित्यभिधीयते
एवं रागद्वपपरिहारः शीलमिति प्रायः आचार वेदविदा चित्त
स्य स्वभावप्रवणेच्छेति नारायणः आचारविशेषएव तदिति नवीनाः
आरमतुष्टिरनेकपक्षोपनिपातेऽन्यतस्मिन् मनःसन्तोष इति हलायुधः
वैकदिपकेऽर्थे स्वेच्छैव नियामिकेति मिताक्षराकारः तदुक्तम्-एतेन वैदिकाऽनेकधर्मधीसंस्कृतात्मनाम्
| आत्मतुष्टेः प्रमाणत्वं सिद्धं धर्मप्रसिद्धये इति
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
विधिरपन्तमप्राप्त नियमः पाक्षिके सति
तत्र चाऽन्यत्र प्राप्त परिसंख्यानमुच्यते
| कथमप्यप्राप्त विधिः अज्ञानज्ञापनस्यैव तदर्थत्वात् यथासोमेन
यजेतअत्र यागस्याऽप्राप्तवान् पाक्षिके लाभ नियमः एकदेशे तदङ्ग
त्वानेयामकत्वात्प्राप्तकदेशनतिकर्तव्यतापूरणस्यैव नियमपदार्थत्वात्
यथा याजनाऽध्यापन प्रतिग्न है ग्रहण धनमर्जयेत्इत्यत्र धनार्जनेषु
सामान्यतः परस्परौदासीन्येन कृषिवाणिज्यादीनामङ्गत्वं प्रसक्तम्
एकोपायसम्वन्धे उपायान्तराकाङ्घाविरहात् तत्र श्रुनेयजनादीनामङ्ग
त्व बोधनं वाक्यार्थः तत्स सम्बन्धबोधपरत्वात् अर्थादितरत्र निषेध
लाभाच्च ऋतावुपेयादित्यादाप्येवमेव तत् समुच्चितनानाप्राप्त परिः
सङख्या यथापञ्चपञ्चनखान् भक्षयेत् तत्र पञ्चनखतदन्यमांसभक्षणयोः
समुश्तियोरव रुचिभेदेन प्रसक्तावितरनिषेधः परिसङख्यानं वाक्या-थैः अतएव पदार्थपरित्यागा पदार्थकपनमभावविधिश्चति परिस-ख्यायां दोषाः
ननु परिसङख्यायमितरनिषेध वाक्यार्थी नियमे तु तथा नेति किं
विनिगमकम्, अन्यथा शशकाद्यतिरिक्तानां मांसभक्षणनिषेधवत् कृया-दिना धनार्जननिषेधस्याऽलाभे तद्धेतुकं धनार्जनमनिषिद्ध मेव स्यादिति
चेन्मैवम् बलवदनिष्टाऽननुवन्धिधनाऽर्जने याजनायुपायत्रयसम्बन्ध
नियमे ज्ञाते यत्र तत्सम्बन्धाऽभावस्तत्र ताशेष्टसाधनत्वाऽभाव इति
व्याप्तिबलात्ताशपायसम्बन्धाऽमावादेव कृप्यादौ वलवदनि छाऽननुव:
न्धीप्रसाधनत्वाऽभावाऽवगमसम्भवात् नचैतादृशव्याप्तिबोध एव
कथामात वाच्यम् व्युत्पत्तिबलेन तत्सम्भवात् धूमवान् वह्निमानित
वदुद्देश्यविधेयभावसत्त्वात्
ननु
यच्छद्वयोगः प्राथम्यं भवेदुद्देश्यलक्षणम्
तच्छद्व एवकारश्च स्यादुपादेयलक्षणम्
इति कथं तदिति चेन्नउद्देश्य एव यच्छद् इत्येवं योगपरत्वात्तु
तेन विना नेाहेश्वरवं, मानाऽभावात्प्रकृते तु तथा, लवदनिष्टाऽननु
घन्धिभक्षणे पश्चनखमांससम्वन्धाऽवगमेऽपि तदन्यमांसभक्षणे शशका-दिमांससम्बन्धाऽभावेन लिङ्गेन तादृशंसाधनत्वाऽभावाऽवगमासम्भ:
चात् शशकादिभिन्नमांसभक्षणे शशकादिमांससम्बन्धाऽभावस्याऽसिद्ध-वात् तत्तदितर घटित कपिण्डकभोजनसम्भवात्चाऽत्राऽपि तत्त-Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
दितरोपायाभ्यामेकं धनाऽर्जनमसम्भवात्सेधादक पुरस्कृत्य प्रतिग्रहदाने
दानस्यैवाऽसम्भवत धर्मोद्दशन त्याग ऽभावात मांद्वयभोजनाऽनुकूलकृ-त्यैक्यवत्तदुभयाऽनुकूलकृत्येकपस्याऽसम्भावाच्च, तस्य चात्र विवक्षित-त्वात् किं बहुनाऋतावुयादित्यत्र ऋतुकालतदन्यकालगमनयारकदा
सर्वथैवाऽसम्भवात् तत्र परिसङ्घयव क्र तो नोपैति यो भार्यामनृती:
यश्च गच्छतीत्यनेन वनुपगमनऽपि पापवोधनेन तदसम्भवात्नन्वे-वे व्रीहियवयोरपि नियमविधिर्न स्यात् तयोः समुच्चयसम्भवादिति चेन्न
विकर्ष द्वयारशास्त्रार्थत्वेनैकस्मिन् फलेऽन्वयाऽसम्भवात् वस्तुत
व्यवस्थिते नियमपरिसंख्याभेद तत्र तत्र तदभावेऽपि क्षतेरभावात्
इति सिद्धान्तकैमुद्यां विस्तरः याजनादितदन्यवृत्तीनां समुच्चयाऽसम्भ-वात् विकल्पेन हेतुत्वम् ! एवं योजनादसम्बन्धे धनार्जनस्य शब्दा-दवगते तदुपायान्तरसम्बन्धाऽभावोऽर्थदिवगम्यते विकल्पे परस्परा-न्वयायोगात् परिसङ्ख्यायां तु तथाऽवगमः समुच्चयसम्भवात् शश-शुनोमलैर्मिलितस्यैकपिण्डस्य भोजनसम्भवात् तदवश्यं वाक्यार्थ एवः
व्यवच्छेदः गत्यन्तराऽभावात्नचाऽन्नप्राशने वाक्प्रसरणकामस्य भार-द्वाजीमांसेनेइत्यत्रापि परिसङख्यापत्तिः स्यादिति वाच्यम् तत्र तत्फ
लोपाधिसम्वन्धेने विधेरेव स्वीकारात् फलोपदेशमन्तरेण परिसङ
ख्यास्वीकारादिति प्रायःयत्र साधारणरूपेणोपस्थिती मध्ये कस्यचिन्नि-वेधः कस्यचिदन्वयस्तत्र परिसङख्या पञ्चनखत्वेनैवोपस्थिताना
शाकादीनामन्वयादितरेषा व्यवच्छेदात् नियमे तु नैवमति कश्चित्
विधिश्वाऽझातशापको वेद भागः, सामान्यतश्चतुद्ध उत्पत्तिविधि:
र्नियोगविधिरितिकर्तब्यतावाधराधिकारिविधिश्च तत्रोत्पत्तिविधिद्ध-र्मिज्ञापकःद्रव्यदेवतासम्वन्धस्योत्पतित्वात् अज्ञातज्ञापनमुत्पतिर्विशि:
विधिरिति काश्चतुःविनियोगः शेषत्वमङ्गत्व मिति यावत्इतिकर्तव्य
ता अङ्गानां प्रयोगक्रम इति यावत् कर्मफलसम्बन्धबोधनमधिकारवि
घिः कतृविशेषावधरिति यावत् विशेषतश्च विधिरनेकधा क्वचि
द्विशेष्यविधिः यथाउद्भिदा यजेत् क्वचिदन्यव्यवच्छेदकतद्विधिः
यथाआधारमाघारयतितत्राऽतिदेशवलादेवाऽऽघारादिलाभे पुनस्तः
दुपादानादाज्यभागादिसकलस्थानीयत्वमाधारस्य कलप्यते गत्यन्त
राऽभावात् अर्थादतनवगम्यते तु शब्दात व्यवच्छेदस्य शाब्द
वे परिसंख्यापातात् क्वचित्सम्बन्धविधिः यथाऐन्द्र दधि भवत्य-मावास्यायाम् क्वचिहुणरूपदेशविधिः, यथासिताऽसिते स्नायात्
तत्र स्नानद्वयस्य नित्यवत्प्राप्तत्वन विशिष्टविध्यसम्भवात् गौरवार्थ
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
अतएव बहुस्नानाऽनाचरणं प्रापकाऽभावात् यदि स्त्रीसाधा-रण्याथै तत्र विशिष्टविधिः, अन्यथा स्त्रीणां प्रापकाऽभावात्तवलाभप्रस-क्वात् किञ्च पृथग्विधौ निराकान्वेन गुणविधानाऽसम्भवात् अज-स्रस्नानस्यत्वात् नाऽजस्रमित्यनेन वा युदस्तत्वात् तदा कुञ्जर
च्छाये श्राद्ध दद्यादित्युदाहरणमैतत् क्वचिद्वशिप्रावधिः, यदुक्तम्-प्राप्त कर्मणि नानेको विधातुं शक्यते गुणः
अप्राप्त तु विधीयन्ते वहवोऽप्येक यत्नतः

, तत्र देशविशिष्टस्य यथागयायां श्राद्धं दद्यात्अन्यथाऽमावास्याया-मेव तत् स्यात् तत्रैव श्राद्धस्याऽन्यतः प्राप्तत्वात् सर्वतिथिष्वेव शि-टैराचरणात् यदि वा काम्यश्राद्धं सर्वतिथिसाधारणमेव प्राप्त, तदापि
विशिष्टस्य षोडशादिदैवतस्याऽप्राप्तत्वात् क्वचित्कारकरूपगुणविधिः,
यथाचमसेनापः प्रणयीतइत्यप्रणयने प्राप्त गादोहनन पशुकामस्ये
ति गोदोहनकरणत्वं विधीयते अगतिकत्वात् क्वचित्कालस्य यथा-कुतपे श्राद्धं दद्यात् क्वचित्कालविशिष्टस्य, यथाअपरपक्षे श्राद्धं दद्या-त् क्वचिद्व्यस्य यथापुरोडाशेन यजेत् कचिदृश्यविशिष्टस्य कर्म-णो यथासोमेन यज्ञेत तावदयं गुणविधिः उद्देश्यानुपस्थितेः,
अतएव तदुपस्थिती यागद्रव्ययोः पृथग्विधौ वाक्यभेदापातात् तस्मा-द्विशिष्टविधिरेव तद्विशिष्टविधौ गौरवात् फर्मनामधेयता सोम-पदस्येति प्राञ्चः क्वचित्क्रमस्य यथादर्शपौर्णमासाभ्यामिष्ट्रा सोमेन
यजेत कचिन्नियमस्य यथायाजनादिभिव्रह्मणो धनमर्जयेत् क्वाचि
दभावस्य, यथाकललं भक्षयेत् जीर्णमलवासा स्नातकः
स्यादित्यादौ तु निषेधविधिः सुवाससा भवितव्यमिति विधेस्तत्र
मूलत्वेनाऽजीणमलशून्यवासोधारणपरत्वान्नानुयाजवितवत् अन्य
था विशिष्ट्रनिषेधस्य नूतनमलवद्वस्त्रधारणेनाऽवस्त्रत्वेन पर्यवसान-प्रसङ्गात् एकैकसत्वे विशिष्टनिषेधसम्भवात् नाऽप्ये कैकविशिष्ठभेव
निषिध्यते वाक्यभेदापातात् विशेषणमात्रनिषेधे ऽप्येवमेतत् क्वचि
दङ्गस्य गुणविधिः, यथाखादिरं युगमनक्ति तथास्य पुत्र दीर्घायुषो
भवन्ति अत्र युगस्य सामान्यतो ऽङ्गत्वलाभे खादित्वविधानात्
एवं चेकविधद्विविधिस्त्रिविधिर्वा अदग्धद हनन्यायनाऽप्राप्तस्यैव विधे-यत्वात् प्राप्तभागश्च तदुपकारकः भूतभव्यसमुच्चारे भूतं भव्यायोप-दिश्यतेइति न्यायात् भूतं सिद्धं भव्यं साध्यं तयोः समाहारे भूतस्य
भव्यर्थत्वं तदुपहितस्यैव तस्य भानात् शुद्धस्य विधेयभागस्य भाना:
सम्भवात् अप्राप्तोपरागविधायकत्वाद्विधेयएवेति कश्चित् क्वचिसापेक्ष
Scanned by CamScanner
दशकदा
विधिः यथा उभयतिथिवधमपेक्ष्य षष्ठीसमेत सप्तमीमुपवसेना
धसापेक्षविधिः, यथानहिंस्यात्सर्वाभूतानि, श्वेतं छागमालभेत.
बिरोधएव नाऽस्ति साधारणनिषेधबलेनाSहिंसाप निषि
क्रत्वर्थत्वसम्भवात्पशु बीजादिहिंसाङ्गकत्वेन यागमात्रस्यैव निष
दिति तत्त्वकौमुद्यां टीकाकारलिखनं तत्तुच्छम् प्रधानविधिनोपजीव्येन याग
बलवदनिष्ठाऽननुवन्धित्वेश्वगते तदङ्गहिंसायामानष्टसाधनत्वाइस
वात्
विधिः पुरुषार्थः क्रत्वर्थश्चेति द्विविधः पुरुषार्थत्वं स्वतः
फलसाधनगोचरत्वम् यथाअश्वमेधेन यजेततत्र यागस्य नाऽङ्गत्वं
प्रधानत्वात् क्रत्वर्थत्वं पराऽङ्गत्वम् यथाश्वतं छागमालभेत.
लभनस्य यागाङ्गत्वात् एवं निषेधोऽपि द्विविधः तत्र पुरुषार्थत्वं
स्वतो नरक साधनगोचरत्वम् यथाअगम्यां गच्छेत् क्रत्वर्थत्वं
पराङ्गत्वमेव यथाकृतसम्भागं निमन्त्रयेत् नन्वेवं तदाऽऽचरणे पाप-मपि स्यात् कर्मणोऽङ्गभूतस्य निषेधस्य वैगुण्येऽपि तदाचारस्य
पापहेतुत्वे मानाऽभावात् चेष्टाऽपत्तिः, प्रायश्चित्तेपदेशवैयथ्य-दिति चेन्न अङ्गवैगुण्ये प्रधानानिष्पत्तौ पापसम्भवात् तदेव
मतपीड़नेन विधिषु लाधवमेव शरणामित्यलमनन .

| अर्थवादस्त्रिविधः यदुक्तम्
,
गुणवादो विरोध स्यादर्थवादोऽवधारिते.. .
भूतार्थवादस्तद्धानदिनुवादस्त्रिधा मतः
गुणवादोयथायजमानः प्रस्तरः,सिंहो माणवकःअत्र निश्च
लत्वसमर्थत्वादिप्रतीतेः प्रयोजनत्वम् अन्यथा वैययत् , प्रयोजन :
प्रतीतेरेव गुणत्वात् अनुवाद यथावह्रिहिमस्य भेषजम्भूमिरा :
चपनं महत् भूतार्थवादो यथाइन्द्रो वृत्रमजङ्घनत्सोऽपि चतु-र्विधः स्तुत्यर्थवाद निन्दार्थवादः परकृतिः पुराकल्पश्चेति भेदात्
आद्य यथातरति मृत्यु तरति ब्रह्महत्या योऽश्वमेधेन यजत
एवं-| सन्ध्यामुपासते ये तु सततं शंसितव्रताः
वितपापाधूस्ते यान्ति व्रह्मलोकं सनातनम्
अवसीदन्त विधिशक्तिरेव चाऽर्थवावनात्तभ्यतेप्रशस्ते सव
प्रवर्तते निन्दिताञ्च निवर्ततइति न्यायात् यदुक्तम्-लिङोऽभिधा सैव शब्दभावना भाव्या तस्याः पुरुषप्रधु
सम्बन्धबोधः करणं तदीयं रोचना चाङ्गतयोपयुज्यते
स्याः पुरुषप्रवृत्तिः
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
प्रचना स्तुतिः निन्दार्थवादो यथा
अन्धं तमः प्रविशन्ति ये चाऽऽत्महना() जनाः
एवंतैलस्रोमांससम्भोगी पर्वस्वेतेषु वै पुमान्
विमुत्रभोजनं नाम प्रयाति नरकं नृप
तदेतदपि स्वार्थपरम् अपि तु विधिनिषेधस्तावकम् निन्दा
निन्द्यं निन्दितुं प्रवर्तते, अपि तु विधिं स्तोतुम्इति भट्टपादाऽभिधानात्
अन्यथा तात्पर्यभेदकल्पनगौरवात् परकृतिर्यथा याज्ञवल्क्यः *अत्रे
यमिति होवाचइत्यादिपरकृतीनां तत्र तत्रादीरितत्वात्एवं हुत्वा वपा-मेवाग्रेऽभिधारयन्त्यथ पृषदाज्यमेवाभिषारयान्तअग्नेः प्राणाः पृपदा-ज्यस्तोममित्यभिदधातइत्यादिकम् व्याहतत्वमपि परकृतीनामपेक्षित
मिति कश्चित् पुराकल्पः कल्पान्तराऽऽचरणम् ऐतिह्यरूपं प्रसिद्धमेव
तत् यथातस्माद्वा एतेन पुरा ब्राह्मणा वहिः पवमानसामस्तोममस्ती-पन् योनेर्यशं प्रतनवामहेइत्यादिकम् कथमनयोरर्थवादत्वमिति
नाशङ्ग्यम् स्तुति निन्दावाक्येनाऽभिसम्बन्धादित्यलमनेन
अथ प्रसज्यप्रतिषधपर्युदासयोर्निरूपणम् तत्र प्रसक्तधर्मस्य निर्व-धो यत्र प्रधानं प्रसज्यप्रतिषेधः तदुक्तं-विधेयंत्राऽप्रधानत्वं प्रतिषधे प्रधानता
प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नञ्
प्रसङ्गश्च कृतिसाध्यप्रसाधनत्वज्ञानम् तच्च वैधं, रागजं तत्र
वैधं यथाश्येनेनाऽभिचरन यजेतइत्यादौ श्येनस्य साध्यत्वसाध-नताऽवगेमो विधेरेव बोधकान्तराऽभावात् तदुत्तरं हिंस्यात्सर्वा-भूतानिइति निषेधः तेन बलवदनिष्टसाधनत्वाऽवगमात् रागज़
यथाअगम्यान्न गच्छेत् तत्र सुखविशेषे हेतुताबोधः प्रत्यक्षैणैव
प्राप्ते विधेरसम्भवात् तदुत्तरं गच्छेदित्यनन निषेधःते-नः बलवदनिष्टसाधनत्वबोधनात् एवंच निषिद्धस्याधर्मजनकत्व:
नियमः साध्यत्वसाधनत्वयोरवगतत्वेन निषेधाऽनन्वयात् अ-न्यथा साधनत्वमादायाऽपि निषेधपर्यवसानप्रसङ्गात् यागा-दावपि रागज एवं प्रसङ्गस्तदङ्गेषु वैधः यागे रागाद वैधः
इति सिद्धान्तादिति कश्चित् प्रसक्तिश्च वास्तवीः निषेधाङ्गं
तु भ्रमादिना अतिप्रसङ्गात् इष्टसाधनत्वाद्यभावमादाय निषेधस्य
चरितार्थत्वे निषिद्धस्याऽधर्मजनकत्वनियमभङ्गप्रसङ्गात् किं बहुना
तथा सति निष्फलत्वकृत्यमाध्यत्वभ्रमन्निवृत्तिप्रसक्ताविष्टसाधनत्व-() ये संभूतिमुपासतेइति पुस्तकान्तरपाठः
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी .
कृतिसध्यत्वबोधनार्थ भोजनादौ विधेरपि प्रसङ्गादित्यन्यत्र विस्तरः
यत्वेवं घट नाऽस्तीत्यादावुक्तरूपप्रसङ्गाऽभावान्निषेधाऽनुपपत्तिरित,
तत्तुच्छम् सन्देहसाधारणज्ञानमात्रस्यैव प्रसङ्गपदार्थत्वात् वैदिके
त्वधर्मजनकत्वाऽनुरोधेन तद्भदानश्यकत्वात् यद्वा प्रवृत्त बलवद-निष्टाऽननुबन्धित्वभ्रम एवं प्रसङ्गपदार्थों लोकवेदसाधारणः चा:
गम्यागमनत्वेन निष्फलसाधारण इति कश्चित् पर्युदसनीयनिषेधश्च
यत्र विधिवशेषणं तत्र पर्युदासः तदुक्तं-विधेयंत्र प्रधानत्वं प्रतिषेधेऽप्रधानता
पर्युदासः विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नञ्
असमासेऽपि घटः पट इत्यादौ पर्युदासः समासेऽपि अविवा:
दःइत्यादौ तथेति औत्सर्गिकमिदमिति प्राञ्चः घट इत्यादौ समास
एव अभावे नह्यनोनापिइति कोशान्नपदस्यापि तदर्थत्वात् अवि:
वाद इत्यादौ पर्युदास एव अभाववत एवाऽर्थस्याऽवगमात्, अपदस्यैव
वा निषेधार्थत्वादिति नवीनाः यथायजतिषु ये यजामहं करोति ना-ऽनुयाजेषु अत्र नजस्तदन्यत्वपरत्वम् अनुयाजव्यतिरिक्तयजतिश्वि
त्यर्थात् अन्यथा विधिनिषेधभेदेन वाक्यभेदाऽऽपातात् एकवाक्य-ताऽनुरोधेन लक्षणाऽनुसरणस्य दृष्टत्वात् अन्यथा गङ्गायां घोष इत्य
घाऽपि लक्षणा स्यात् जलपदाऽध्याहारेणाऽन्वयसम्भवात् तथा-*अप्रयाजास्तेइत्यत्रापि पर्युदासः दर्शपौर्णमासयोः प्रयाजत्वमुक्का
दीक्षणीयादियागेषु तस्याप्रसक्तत्वेन निषेधाऽसम्भवात् तत्र पर्यु-दासेन प्रयाजाऽन्यतद्धर्माऽतिदेशात् एवं सहशादिपरत्वेऽपि लक्षणै-लाघवेनाभावस्य शस्तत्वात्
, तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदपता
अप्राशस्त्यं विरोधश्च नर्थाः षट् प्रकीर्तिताः
इत्यनुशासनविरोध इति वाच्यम् लक्षणादिनाऽपि तदर्थत्वसम्भ-वात् गुण शुक्लादयः पुंसिइतिवत्
नन्वेवं, वापीकूपतडागयागगमनं क्षौर प्रतिष्ठाव्रतं
विद्यामन्दिरकर्णवेधनमहादानं वनं सवनम्
तीर्थस्नानविवाहदवभवनं मन्त्रादिदवेक्षणं
()दुरेणैव जिजीविपुः परिहरदस्तं गते भार्गवे
इत्यादावपि पर्युदास एव स्यात् शुक्रास्तादिव्यातिरिक्त कुर्यादि
() दूरादेवइति पाठान्तरम्
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
त्यर्थात् अन्यथा कर्तव्यताबोधकवाक्येन समं वाक्यभेदप्रसङ्गात्
घे शुकास्तादौ कर्म साङ्गमव सम्पद्यते जिजीविषुःइत्यभिधानात्
इष्टदोषपरमिति सिद्धान्तो स्यात्
सन्ध्याराज्योर्न कर्त्तव्यं सुर्ये चैवाचिरोदिते
इतिवत् कालवैगुण्यापातादिति चेत् अत्र वदन्ति पर्युदासस्ता-वदांपवादिको लाक्षणिकत्वात् मुख्यपरत्वे सम्भवति लक्षणाया अयो
गात् लक्षणाकल्पनं चैकवाक्यताबोधकसमभिव्याहारादिबलात् *
झायां घोषःनाऽनुयाजिषुइत्यादिवत् प्रकरणैक्यादेस्तात्पर्यवोधक
न्वात् एवमेव लक्षणाकपनेऽतिप्रसङ्गात् चाऽत्र तथा शास्त्रभे-दन समाभन्याहारादरभावात् एवं शुकास्तादावपि कर्मफलं भवत्येव
अङ्गवैगुण्याऽभावात् निषेधस्तु पुरुषार्थः () जिजीविपुःइत्यभिधा-नात् अयमेव प्रसज्यप्रतिषेधपर्युदासयाविशेषः प्रसज्यप्रतिषध फलं
भवत्येव बाधकाऽभावात् परं तु वाचनिकमनिमपि भवति निषध-स्य पुरुषार्थत्वात् पर्युदासे तु फलमेव भवति अङ्गवैगुण्यात् पाप-हेतुत्वे तत्र मानाभावात् तदुक्त-यो नाम क्रतुमध्यस्थः कलञ्जादीनि भक्षयेत्
क्रतोस्तेन वगुण्यं यथावदितसिद्धितः
वस्तुतो यत्र निन्दार्थवादस्तत्रैव प्रसज्यप्रतिषेधः तस्याऽधर्मजन-कत्वव्याप्तत्वात् यत्र तथा तत्र पर्युदासः रात्रिश्राद्धादिवत् सः
मभिव्याहारवदर्थवादशुन्यत्वस्याऽपि तदेकवाक्यतापरत्वबाधकत्वात्

निन्दार्थवादस्य प्रसज्यप्रतिषेधसमव्याप्तत्वात्
नचैवं-एकादशीमुपवसेद् द्वादशीमथ वा पुनः
विमिश्र वा प्रकुर्वीत दशम्या युतां क्वचित्
इत्यत्राऽपि प्रसज्यप्रतिषेधाऽऽपत्तिः, इष्टत्वात् एवं शुक्राऽस्तादौ
प्रसज्यप्रतिषेध एव जिजीविषुःइत्यभिधानात् ...
अनादिदेवतां दृष्ट्वा शुचः स्युर्नप्रभार्गवे
इत्यादिनिन्दाश्रवणात् अत एव प्रसक्ते प्रतिषेधः प्रसङ्ग वैध
रागजश्नाऽन्यत्र पर्युदासः इति वृद्धाः तत्रैव निन्दार्थवादसम्भवात्
नन्वस्तु वैधत्वं विधिजत्वं, रागजत्वामत्यस्य कोऽर्थः ? रागः फलेच्छा
तज्ज्यन्यत्वमिति यदि, तदा इयेनादावपि तत्सत्वम् तत्रेएसाधनत्वस:
श्वादिति चेदुच्यते रागः फलेच्छैव तत्सत्वे तस्योद्देश्यत्वं तदन्वय-() पुरुषार्थों इति पाठान्तरम्
Scanned by CamScanner
पम् वक्तृश्रोतृवुद्धिस्थत्वम्इति कश्चित् अनेकस्याऽऽस्नातक्ष्य
सन्निाधविशेषाम्नानं क्रमः योगबलं सामाख्येति तदुक्तं-श्रुतिद्वतीय क्षमता लिङ्गं वाक्यं पदान्येव तु संहतानि
सा प्रक्रिया या कथामित्यपेक्षा स्थानं क्रमो योगवलं समाख्या
तत्र श्रुतिर्यथाव्रीहीनवहन्ति,तत्र व्रीहीणामवघातशेषित्ववोध-ने द्वितीयायाः क्रियाफलशलत्वरूपक्रमत्ववाधिकाया निरपक्षत्वात्
द्वितीयेत्युपलक्षणम् , तृतीयादरपि तथात्वमविशेषात् लिङ्गं यथा‘-हिंईवसदनं दामिइति, अत्र दामीत्यनेन दोऽवखण्डनेइतिधात्वनुसा-राच्छेदनरूपाऽर्थप्रकाशकेन बर्हि श्छदने विनियोगो लभ्यते परम्प
राऽऽकाङ्क्षाबलात् वाक्यं यथादेवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो-हिवत्युपलक्षणमफलशालिस्वरूवत्र बहीण
बहुभ्यां पूष्णा हस्ताभ्यामग्नये त्वा जुएं निर्वपामिअत्र लिङ्गन निवपे
विनियुज्यमानस्य समवेतभागस्यैकवाक्यताबलेन देवस्य वाइत्या-विभागस्याऽपि तत्र विनियोगः वाधकाऽभावात्
तदुक्तम्अर्धेश्यादेक वाक्यं साकाङ्ख चेद्विभागे स्यात्(४६)
इति विभागसाकाङ्घत्वमात्रे स्योनं ते सदनं कृणामिइत्यादि-मन्त्रभागस्य तस्मिन् सीदइत्यनेनाऽप्येकवाक्यत्वं स्यादित्याद्य
पदम् तत्र सदनसादनरूपार्थभेदात् तावति *भगो वा
विभजतु पूषा विभजतुइत्यनयारकवाक्यत्वं स्यात् अत:
न्त्यपदम् तत्राकाङ्क्षाऽभावात् तदुक्तम्-साकाङ्क्षावयवं भदे पराऽनाकाङ्क्षशब्दवत्
कर्मप्रधानं गुणवदेकार्थं वाक्यमुच्यते इति
लक्षणभेदपरत्वमस्यइति कश्चित्
प्रकरणं यथादर्श पौर्णमासाभ्यां यजतेइति विधौ कथम्भावाऽs
काङ्खायाम् इडो यजति,समिधो यजति,बहियजति,स्वाहा-कारं यजति, तनूनपातं यजतिइत्यनेन तदेकवाक्यतापनेन पञ्चप्रया
जानामङ्गत्वबोधनं पाठवशाच्छेषित्वलाभात् परस्परमङ्गाऽङ्गिसाका
क्वत्वात् ,फलान्तरस्याऽश्रुतत्वात् दग्धाऽश्वरधवत् यथा एकस्य रथो
दग्धः परस्याऽश्व इति द्वयोः साकाङ्घत्वादुभाभ्यामेवे रथसज्जकरणम्
क्रमो यथाआग्नेयाऽग्नीषोमीयोपांशुयागाः क्रमण ब्राह्मणभागे
ठिताः मन्त्रभागेपि क्रमेणाऽनुमन्त्रणमन्त्रत्रयं पठितम् , तत्राग्नेयवैष्ण
वयोद्वयोर्लिङ्गनैव विनियोगसिद्धिःदभिरसिइतिमन्त्रस्य तु लिङ्ग
विनियोजक किं तु यस्मिन् देशे ब्राह्मणे उपांशुयागः पठितस्तत्रैव
त्रेऽप्यस्य पाठ इति क्रमेणोपशुयागानुमन्त्रणेऽस्य विनि
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
प्रकरणम् वक्तृश्रोतृबुद्धिस्थत्वम्इति कश्चित् अनेकस्याऽऽम्नातस्य
सन्निधिविशेषाम्नानं क्रमः योगबलं सामाख्येति तदुक्तं-* श्रुतिद्वितीया क्षमता लिङ्ग वाक्यं पदान्येव तु संहतानि
सा प्रक्रिया या कथमित्यपेक्षा स्थानं क्रमो योगवलं समाख्या
तत्र श्रुतिर्यथावीहीनवहन्ति,तत्र व्रीहीणामवघातशेयित्वबोध-ने द्वितीयायाः क्रियाफलशालित्वपक्रमत्ववाधिकाया निरपेक्षत्वात्
द्वितीयेत्युपलक्षणम् , तृतीयादरपि तथात्वमविशेषात् लिङ्गं यथाव-हिंईवसदनं दामिइति, अत्र दामात्यनेन दोऽवखण्डनेइतिधात्वनुसा-राच्छेदनरूपाऽर्थप्रकाशकेन बहिश्छदने विनियोगो लभ्यते परस्प-राऽऽकाङ्क्षाबलात् वाक्यं यथादेवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो-बहुभ्यां पूष्णा हस्ताभ्यामग्नये त्वा जुटं निर्वपामिअत्र लिङ्गन निर्वापे
विनियुज्यमानस्य समवेतभागस्यैकवाक्यताबलेन देवस्य वाइत्या-विभागस्याऽपि तत्र विनियोगः वाधकाऽभावात्
तदुक्तम्अर्थे क्यादेक वाक्यं साकाङ्ख चेद्विभागे स्यात्(४६)
इति विभागसाकाङ्क्षवमात्रे स्यानं ते सदनं कृणामिइत्यादि-मन्त्रभागस्य तस्मिन् सदइत्यनेनाऽप्येकवाक्यत्वं स्यादित्याद्यः
पदम् तत्र सदनसादनरूपार्थभेदात् तावति *भगो वा
विभजतु पूषा विभजतुइत्यनयारेकवाक्यत्वं स्यात् अतोऽ:
न्त्यपदम् तत्राकाङ्क्षाऽभावात् तदुक्तम्-साकाङ्क्षावयवं भदे पराऽनाकाङ्क्षशब्दवत्
कर्मप्रधानं गुणवदेकार्थे वाक्यमुच्यते इति
लक्षणभेदपरत्वमस्यइति कश्चित्
प्रकरणं यथादर्श पौर्णमासाभ्यां यजतेइति विधौ कथम्भावाss
काङ्खायाम् इडो यजति,समिधो यजति,बहिर्यजति,स्वाहा
कारं यजति,* *तनूनपातं यजतिइत्यनेन तदेकवाक्यतापनेन पञ्चप्रया
जानामङ्गत्वबोधनं पाठवशाच्छयित्वलाभात् परस्परमङ्गाऽङ्गिसाका-क्वत्वात् ,फलान्तरस्याऽश्रुतत्वात् दग्धाऽश्वरथवत् यथा एकस्य रथो
दग्धः परस्याऽश्व इति द्वयोः साकाङ्घत्वादुभाभ्यामेव रथसज्जकरणम्
क्रमो यथाआग्नेयाऽग्नीषोमीयोपांशुयागाः क्रमेण ब्राह्मणभागे
ठिताः मन्त्रभागेपि क्रमेणाऽनुमन्त्रणमन्त्रत्रयं पठितम् , तत्राग्नेयवैष्ण
वयोद्वयार्लिङ्गनैव विनियोगसिद्धिःदब्भिरसिइतिमन्त्रस्य तु लिङ्ग
विनियोजकं किं तु यस्मिन् दश व्राह्मणे उपशुयागः पठितस्तत्रैव में
त्रेऽप्यस्य पाठ इति क्रमेणोपांशुयागाऽनुमन्त्रणेऽस्य विनियोग
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
अणुराप विशेष ध्येयवसायकरःइतिन्यायात् लघोरपि विशेषस्य
नियामकत्वात्
समाख्या यथाहौत्रमौद्रात्रं जुहोतिअत्र होतुरिदमिति यौगात
हौत्राख्याकर्मणि होतुरधिकारो योगशक्तेः तदर्थबोधकत्वात् होता *
ग्वेदी ऋत्विक् उद्गाता सामवेदी
अध्यद्भातृहोतारों यजुःसामग्विदः क्रमात्
इति कोशस्वरसात् समुदाये शक्तिः प्रमाणाऽभावात्
यदुक्तं भट्टेन-पाकं तु पचिरेवाह कतार प्रत्ययोऽप्यकः
पाकाश्लिष्टः पुनः कर्ता वाच्य नान्यस्य कस्यचित्
एतेषां परस्परमिलने परस्य परस्य दौर्बल्यम् विलम्बेनाऽर्थबोध:
कत्वादित्यलं विस्तरेण
तत्र श्रुतिलिङ्गयोः समाहारे श्रुतेर्बलवत्वम् यथाकदाच
स्तरीरास नेन्द्र सञ्चासइत्यादिऋचा विनियोजिका श्रुतिः ऐ-न्द्रय गार्हपत्यमुपतिष्ठतेइत्यत्र द्वितयारूपश्रुतेरग्रुपस्थानशेषित्व-मवगम्यते तस्य क्रियाजन्यफलशालित्वबोधजनकत्वात्एवं तृतीयया
प्रकृत्यर्थस्य साधकतमत्वरूप शेषित्वम् तस्य तच्छक्तत्वात् तच्च वह्नि-प्रकाशकस्यैव योग्यताबलात् एवं ऐन्द्रयाइति विधिवाक्यस्थिता-दिन्द्र सञ्चसीति मन्त्रास्थतादिन्द्रप्रकाशकत्वरूपलिङ्गादिन्द्रस्यो-पस्थानशेषित्वम् तत्प्रकाशकस्य चोपस्थानकरणत्वम् अन्यप्रका:
शकस्याऽन्यत्र विनियोगाऽसम्भवात् तदत्र श्रुतिलिङ्गयोः समाहारे
श्रुतेरेव वलवत्वम् निरपेक्षत्वात् तस्यास्तच्छकत्वात् लिङ्गस्य श्रु-ति परिकल्प्य तद्बोधकत्वेन तदुपजीवकत्वात् , सर्वत्र श्रुतेरेब विनि-योजकत्वमिति तदङ्गीकारात शक्तस्यैव बोधकत्वात् श्रुतार्थापत्यनु-सारात् नह्यनेनेन्द्र उपस्थातव्य इति लिङ्गेन साक्षादवगम्यते किं तु
तत्प्रकाशनसमर्थत्वेनाऽन्यथाऽनुपपत्या कप्यत इत्यवश्यं श्रुतिकल्पने
विलम्बसम्भवात् इन्द्रपदं इदि परमैश्वर्यंइति धात्वनुसारेणेश्व:
परं तेन चहरपीश्वरत्वादग्नेियनामेव ऋचा लाभःइन्द्रपदस्य तदर्थ-प्रकाशनसामथ्र्यात् ननु ऐन्द्रया गहिपत्यम्इत्यत्रैवेन्द्रपदमीश्वरप-रमस्तु, एवं आग्नेय्या गार्हपत्यम्इत्येवाऽर्थः स्यादिति चेन्न
व्यक्तिवचनानां सन्निहित विशेषपरत्वेन तस्य कदाचन स्तरीरासइति
मन्त्रविशेषपरत्वात्तस्य चन्द्रप्रकाशकत्वात् , वन्युपस्थापने विनियो-गासम्भवेन तदावश्यकत्वात्
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
| लिङ्गवाक्ययोः समाहारे लिङ्गस्य बलवत्वम् यथा-कृणोमि घृतस्य धारया सुषेवं कल्पयामि, तस्मिन् सीद:
नसादनरुपयोप्रकाशन रूपालिङ्गात् मन्त्रभागयोरुभयत्र विनियोग .
भ्यते, योग्यता बलात् वाक्यबलातु मिलितयोरेव सदने सादने
तदवगमः समभिव्याहारेणैकवाक्यताऽवगमात् यत्पदाऽऽक्षेपेण यत्
ल्पयामि तत्र सादेत्यर्थैक्यात् विभागे साकाङ्क्षत्वात् तदत्र लिया
क्ययोः समाहारे लिङ्गस्य बलवत्त्वम् तस्य तच्छक्तपदरूपत्वेनोपजीव्य
वात्वाक्यस्य तच्छक्तपदसमभिव्याहाररूपत्वेन शक्त्युपजीवकत्वात्
समभिव्याहाररूपवाक्येन लिङ्ग परिकल्प्य श्रुतिकल्पनाद्वारा ऽर्थबोध:
नात् किश्चैकवाक्यताऽनवगमेऽपि सामथ्र्याऽवधारणात् वाक्यस्य
बलवत्वाऽयोगात् अवगतसामथ्र्यानां सन्निधिपठितानां पदानां सा-मर्यवलेन प्रयोजनकतया चकवाक्यत्वाऽवधारणम् एवं प्रथमप्र-तीतानां सदनसादनसामथ्र्यानां क्लुप्तेन श्रुतिद्वयेन भागयोः प्रत्येक वि-नियोगवोधनानैकवाक्यत्वम् विरोधिलिङ्गाऽभावे वाक्यैकवाक्यता
सम्भवात्
| वाक्यप्रकरणयोः समाहारे वाक्यस्य बलवत्वम् यथाइदं द्यावा-पृथिवी भद्रमभूताम्इतिसूक्तवाक्ये इदमग्निर्हविजुषते इदं सोमो
हविज्जुषते, इदं प्रजापति हविर्जुषतेइत्यादौ प्रकरणात् षट्स्वपि
यागेषु षण्ण मन्त्राणां विनियोगः प्रसक्तः अविशेषात् वाक्यबलातु
प्रत्येक प्रत्येकस्याऽग्न्यादिपदसमभिव्याहाररूपवाक्यस्य प्रत्येक
मेव तत्वात् क्वचित्तु इन्द्राग्नी इदं हविरजुपतामवीवृधेत महो ज्या-यो क्राताम्अग्नीषोमाविद् हविरजुषतां महोज्यायो क्राताम्इत्यवा-न्तरवाक्यद्वयमस्ति तत्र पौर्णमास्यामिन्द्राग्नी ने देवते इतिलिङ्गा-उत्पदमपनीयेत दशैं तु समवेतार्थत्वान्न त्यज्यते तत्र सन्देहः
इन्द्राऽग्निपदे एकवाक्यतापमान्यवीवृधेतामित्येतान्यपि तत्रा ऽप-नेयानि, अथ वा प्रयोक्तव्यानि तत्र प्रकरणात्तत्पदाऽनपनयः प्रति
भाति असमवेतत्वेन देवतामात्राऽपनयात् वाक्यानु तान्यपनेयानी
त्यवगम्यते येन यदेकवाक्यतापमं तेन सहैव तदपनयौचित्यात् इति
विरोधंदाहरणम् तदत्र प्रकरणवाक्ययोः समाहारे वाक्यं बलवत्
निरपेक्षत्वात् प्रकरणस्य समभिव्याहारसापेक्षत्वात् प्रकरणस्याऽऽ
काङ्घारूपस्य समभिव्याहार परिकल्प्य श्रुतिकल्पनाद्वारा तदर्थबोध
कत्वात् एवं शीघ्रप्रवृत्तिकेन वाक्येन यदपनीयते यद्वाऽन्यत्र नीयते
तद्विहायाऽवशिष्टभागेन प्रकरणाऽऽकाङ्खापुरणात् विधिमन्तरेण प्रक
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदीं
रणस्य नियोजकत्वात् इडो यजतिइतिवत् अत्रे प्रकरणस्य विल
म्बितत्वेन दुर्बलत्वात् वाक्य पदाना सम्बन्धस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेनाभिः
धानसामर्थ्य, श्रुत्युन्नयनम् ततो विनियोग इति तृतीयकालसम्मवात्
प्रकरणे तु आकाङ्क्षाबलेने पदानां सम्बन्धोऽपि कंप्यत इति चतुर्थ
फाल विनियोग इति
प्रकरणस्थानयोः समाहारे प्रकरणस्य बलवत्वम् यथाराजसूये
नानाकरणथके अझैव्यतिइत्यादिनोक्तस्य देवनादेरभिषेचनस्थाने
पाठात् तदङ्गत्वमवगम्यते सन्निधिविरोधरूपस्थानबलात् प्रकरणातु
सर्वप्रकरणाङ्गत्वम् वाधकाभावात् तत्प्ररकणस्य बलवत्वम् उत्थिताः
sऽकाङ्गत्वेन निरपेक्षत्वात् कथं स्यां केन स्यामित्याकाङ्ख्या दुचार-त्वात् स्थानस्य सन्निधिविशेषरूपस्याऽऽकाङ्क्षां विनाऽकिाञ्चत्करत्वात्
आकाङ्क्षाऽऽसत्याद्वयोरपि विनियोगप्रयोजकत्वात् एवं सन्निधिवि
शेषणाऽऽकाङ्खामुत्थाप्य परम्परया श्रुतिकल्पनम् तथाहि आकाङ्को
स्थापनम् , एकवाक्यत्वम्, सामथ्र्यकल्पनम्, श्रुत्युन्नयनम्, ततो
विनियोग इति विलम्बसम्भवात् प्रकरणे चोत्थिताऽऽकात्वन
प्रथममेकवाक्यत्वस्येव. कल्पनासम्भवात्
स्थानसमाख्ययोः समाहार स्थानस्य बलवस्वम् यथा शुन्धध्वं
दैव्याय कमणे देवयज्यायैइतिमन्त्रस्य प्रेक्षणे तावाद्वनियोगः
तत्र पारोडाशिको मन्त्र इति समाख्याबलात्पुरोडाशप्राक्षणशेषत्वमव:
गम्यते दध्याद()नरूपसान्नाव्यहोमसान्निधानपाठात्तत्प्रोक्षणाऽङ्गत्वम्
तदेवं स्थानस्यैव बलवत्वम् सन्निधानं विना समाख्याया अकिञ्चि
करत्वात् सन्निधिपरिकल्पने गौरवात् समाख्यायाः क्रमेण स्थाना-दिकमुन्नीय श्रुत्युन्नयनद्वारा पटुकाले विनियोगसम्भवात् स्थाने तु
क्रमः प्रत्यक्षसिद्ध एवेति कल्यः एवं तेन प्रथमत एव प्रकरः
णाऽनुमानम्, तन वाक्यं, तेन लिङ्ग, तेन श्रुतिः, तया विनियोग इति
पञ्चमकाल एव विनियोगसम्भवात् तदेवमतिपीड़नेन तेषां विनियोज:
कत्व बलावलं लाघवनिबन्धनमेवत्यलमनेन तदुक्तमु
एकद्वित्रिचतुः पञ्चवस्त्वन्तरयकारितम्
लिङ्गादीनां वैषम्यं श्रुत्य पक्ष प्रतीयते
वाधिकैव श्रुतिर्नित्यं समाख्या वाध्यते सदा
मध्यमानां तु बाध्यत्वं बाधकत्वमपीप्यते
( ) दध्याज्यरूपइति पुस्तकान्तरे पाठः

Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदीं

मत्स्यपुराणे
ततः प्रभृतिसङ्क्रान्तावुपरागादिपर्वसु
त्रिपिण्डमाचरेच्छ्राद्धमकादिष्टं मृताऽहनि
नन्विदमयुक्तम,
अयनांद्वतये श्राद्ध विपुवतिये तथा
| सन्क्रान्तिषु चे सर्वासु पिण्डनिवपणाटते
| इत्यनेन तत्रैव सङ्क्रान्ति षु पिण्डदाननिषेधादति चेन्ननिषेधवाघ,
सापेक्षविधिसम्भवात् षाडशिग्रहणनिषधबाधपुरःसर एय() तद्ग्रहण-विधिवत् विकल्प तथैव सिद्धान्तात् गौरवमनन्यगतिकत्वात्
यत्र तु विषयभेदादिगत्यन्तरसम्भवस्तत्र तथा बाधकल्पनं गौरवाव
एवं मा स्यात्सव भूतानिइति निषेधवाधपुरःसरं श्वेतं छा
मालभेतइतिविधी द्रष्टव्यम् तदवमेतदङ्गीकारेऽनन्यगतिकत्वम्
अनङ्गीकार गौरवमेव बाधकं शरणमित्यलमनेन
| अथ प्रतिप्रसवनिरूपणम्
सामान्यता निषेधस्य विशेषे तदपवादः यथा-क्षयाहे पार्वण कुवन्नाऽध याति मानवः
इति सामान्यता नपधाऽनन्तरं,
अमायां तु क्षयो यस्य प्रेतपक्षऽथ वा भवेत्
सपिण्डीकरणावं तस्योक्तः पार्वण विधिः
| इत्यपवादः तदतिरिक्तस्य पार्वणनिषधे पर्यवसानात् नन्वैवं
स्त्रीणामप्यमावास्यादौ पार्वणं स्यात् प्रतिप्रसवलादिति चेन्न, प्रसङ्ग
विपयस्यैव प्रतिप्रसवचरत्वात् स्त्रीणां पावणाऽप्रसक्तो निषेधाऽभावे
प्रतिप्रसवाऽयोगात् तथा हि यत्रेव प्रसङ्गस्तत्रैव निषेधः अप्रसक्ते
तदसम्भवात् यत्रैव निपधस्तत्रैव प्रतिप्रसवः तदश वाधरूपत्वादिति
किञ्चिदेतत् यदि तु पार्वण विधिःइत्याभिधानादेकस्यैव पुरुषस्य
श्राद्धे पावणतिकर्तव्यतावाधकं विध्यन्तरामद, प्रतिप्रसवः तदा
सूर्योदयं विना नैव स्नानदानादिकाः क्रियाः
अग्नर्विहरण नैव क्रत्वभावश्च लक्ष्यते
इति निर्ध-राहुदर्शनसङ्क्रान्ति विवाहात्ययवृद्धिषु
स्नानदानादिकं कुर्यान्निश काम्यव्रतेषु
( ) एवनास्त पुस्तकान्तरे
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
इति तदुदाहरणम् नन्वस्त्वेवं तधाऽपि वाधसापेक्षविधे
रस्य को विशेष इति चेन्न अस्य विधित्वाऽभावात् प्राप्तश्राद्धा-दिषु निषेधसङ्कोचकमात्रत्वादिति किञ्चिदेतत् अन्यथा विध्यन्तरः
कल्पने गौरवात् तदेवमतिपीड़नेन तदुपादाने लाघवमेव शरणमि-त्पलमनेन
अथ विकल्पः
द्विविधःव्यवस्थित ऐच्छिकश्च व्यवस्था() पुरुषशाखाका
लदेशकुलशक्तिभेदादित्यन्यत्
छन्दोगपरिशिष्टेअग्नौकरणहोमश्च कर्तव्य उपवीतिना
प्राङ्मुखेनैव देवेभ्यो जुहोतीनिश्रुतिश्रुतेः
|
अपसव्येन वा काय दक्षिणाभिमुखेन
| निरुप्य हविरन्यस्मा अन्यस्मै हूयते
एवम्एकादशे द्वादशे वाऽहनि पिता नाम कुर्यात्तत्र शास्त्राभेदादिना
व्यवस्थितविकल्प विषयः शिष्टेक्तत्वात् अतिरात्रे पोडाशनं गृह्णाति
नाऽतिरात्रे पाडशिनं गृह्णातिइतिवत् तत्र स्तुतशस्त्रादिषोडशेतिक-र्तव्यताकत्वेन घडशिनामकग्रहावशेपस्य ग्रहणाऽग्रहणयारेकत्र तुल्य
वङ्गत्वाऽसम्भव विरोधादिति शक्तिरूपावच्छेदकव्यवस्थितविकल्पा
दरात् तदुक्तं द्वितीयाऽध्यायेशक्त्यपेक्ष विकल्पः पोडशिग्रहणाः
ग्रहणवत्इति त्वैच्छिकः तथा सति निष्फले ग्रहणे प्रवृत्त्यसम्भ-वात् वलवद्वेषसम्भवात्फलभूमा, एका देयाः तिस्रो देयाः पड़,
देया इतिवत्सम्भवति लघूपाये गुरोरननुष्ठानलक्षणाऽप्रामाण्यप्राङ्गादि-ति वाच्यम् अङ्गत्वात् नाऽपि तदङ्गत्वाऽवच्छिन्नस्य प्रधानस्यैव तथा
त्वम् अत एव निवन्धेषु पोडशिग्रहणवत फलभूमेत्युक्तमिति वाच्यम्
तथाप्यष्टदोषग्रासात् तथाहि
प्रमाणत्वाऽप्रमाणत्वे परित्यागप्रकल्पनम्
प्रत्युज्जीवनहानाभ्यामेवं स्यादष्टदोषता
अयमर्थःद्वयोरेच्छिकविकल्पे यदैकोपादानं तदा तद्बोधकविधः
प्रामाण्यकल्पनम् , अङ्गीकृताऽप्रामाण्यपरित्यागः यदा पुनस्तस्यैवाऽनु
पादानं तदाऽप्रमाणत्वकल्पने,प्रामाण्यपरित्यागश्चत्येकत्र चत्वारा दोषाः
एवं परत्राऽप्युक्तप्रकाराऽविशेपात्प्रत्युज्जीवनमुपादानम्हानं परिहारः
कस्य चिद्वध्यबाध फत्वम्, वाध्यबाध्यत्वम्, वाधकबाधकत्वम् बाधकबा-() व्यवस्थितत्वं इति पाठान्तरम्
Scanned by CamScanner
२०
अधिकरणकै मुदी
ध्यत्वं, चेति चतुष्कं त्राहियवविध्योः परस्परमित्यष्टदोषत्वमिति फलत
विशेषः
तदुक्तम्एवमेषोऽष्टदोषोऽपि यद्रोहियवधाक्ययोः
|| विकल्प आश्रितस्तत्र गतिरन्या विद्यते
विकल्प छकः युगपदुभयोपादानयोग्यत्ये तस्यैव स्वीकारात्
व्यवस्थितविकल्पे तु दोषः विशेषविषयत्वेनैकत्र विधिनिषेधाऽभा-वात् परस्परसम्बन्धात् तदेवमतिपडिनेन लाघवमेव शरणमि-त्यलमनन
कात्यायन:अमावास्यायां श्राद्धदः सर्वान्कामानवाप्नोतिअत्र योग-सिद्धिन यादकैकमेव फलसम्बन्धः एकैकस्मै फलायान्ये यज्ञक्रतव आ-ड्रियन्ते सर्वेभ्यो दर्शपौर्णमासौइतिवत् योगस्य फलसम्बन्धस्य
प्रत्येकमेव सिद्धि सम्भवात् फलान्तरे निराकाङ्घत्वादिति काश्चत्
वन्न, योगसिद्धर्विशेषपरत्वात्
पक्षत्यादिविनिर्दिष्टान् विपुलान् मनसः प्रियान्
श्राद्धदः पञ्चदश्यां तु सर्वान्कामान्समश्नुते
इत्यादिवचनबलेनाऽत्र समुच्चयाऽवगमात् वाचनिके तदनवता-इत् तथा हि सर्वेभ्यइति सर्वनामपदं बुद्धिस्थवाचकम् वुद्धिस्थता
से येन रूपेण तेनैव तदुपस्थापकं तच्च फलतावच्छदकरूपेणैव तत्र तत्र
श्रुतत्वात् एवं तेनैव रूपेण फलाऽन्वयः मिलतापस्थापकाऽभा-चात् वा निर्धारितमेकं सर्वेभ्य इति श्रवणात् यत्र समुच्चयबोधक
तत्र तत्स्यादेव, मिलितस्य फलत्वाऽवगमे तदवताराऽसम्भवात्
प्रकृते तदभावः पक्षत्यादीतिविशेषोपादानेन तदवगमात् अन्यथा
तद्वैययात् प्रत्येकमुपस्थितौ मिलितस्य बुद्धिस्थत्वं भवत्येवेति
वाच्यम् तथा कम्पन मानाऽभावात्फलतावच्छेदकाऽन्तरे गौरवात्
फलनानात्वमेव तदभावबीजम् अनेकेषां फलानां तन्त्रेणैककामना-विषयत्वसम्भवात् दशहरावत् शूलपाणिभवदेवादिभिस्तथैव लिखनात्
वदेवमतिपीड़नेन ळाचवमेवशरणमित्यलमनेन
मत्स्यपुराणेसामान्यं सर्वभूतेभ्यो मयोत्सृष्टमिदं जलम्
रमन्तु सर्वभूतानि नानपानाऽवगाहनैः
इत्यादी सर्वपदस्वरसास्वस्यापि स्वातजलोपभोगो विरुद्धः
पादानिक़स्त्रत्वाऽविशेषादिति क्राश्चत् तन्न तिय्यंगधिकरणविरो
धात् तथा हितिर्यक्रपत्र्यायदेवतानामनधिकारः तत्र तिर
विशिष्टान्तःसझविरहाव, पङ्गाः प्रचरणाऽभावात, त्रीण्यर्षियाणि क्राच
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी , २१
योग्यानि येषामन्धबधिरमूकानां तेषामवेक्षणश्रवणोच्चारणाविरहात्
युक्तोऽनाधिकारः देवतानामत्यन्त विदुषीणां कथमनधिकारः अचैत-न्यादेव तासामनाधिकार इति चेन्न विशिष्टस्याऽचेतनत्वेऽपि विशेषण-स्याऽतथात्वात्() अन्यथा राजसूयादिफलत्वश्रुतिविरोधात् किश्चैवं
घटादेरप्यनाधिकारधोधनप्रसङ्गात् तस्मात्स्वयमेव हविस्त्यजति स्व-स्यैव चोद्देश्यत्वमिति सम्भवति त्यागाद्देश्यत्वतत्कर्तृत्वयोर्विरोधा-दित्यनाधिकारबीजम् वनवाप्यादित्यागेऽपि तुल्यमेतत् चैकस्त्यजतु
विश्वे चोद्देश्यः इत्यविरोधः तुल्यत्वात् अत एव सत्रे दक्षिणा
यशृणामेव ऋत्विक्त्वेनाऽभेदात् त्यागकर्तुस्तदुद्दश्यत्वविरोधात् किञ्च
यस्य तज्जन्यस्वत्वं विना विनियोगाऽसम्भवः तस्यैवाश्यत्वम् स्वस्य
तदभावात्प्रागपि स्वत्वसत्वात् अथाऽनुद्देश्यस्याप्यौपादानिक स्व-त्वमस्त्विति चेन्न स्वत्यक्ते स्वपादानत्वाऽदर्शनात् किश्चैवं सत्रेऽपि
दक्षिणा स्यात् एवं तत्र दक्षिणेति प्रलापः स्यात् वस्तुतो नाऽनयों
स्तुल्यत्वम् यागादाविन्द्रादीनां स्वत्यागाद्दश्यकत्वबोधकाऽभावात्
वाप्यादौ सर्वपदस्वरसेन तदवगमात् दक्षिणादानं तु दृप्रान्तः
तत्रौपादानिकस्वत्वबोधकत्वाऽभावात् सम्प्रदानत्वस्यैव सम्भवात्
वाप्यादौ तदावश्यकत्वात् देवतादीनां स्वत्यागे स्वोदेश्यकत्व
बोधकाऽभावात् अन्यथा तदनधिकारे बीजान्तरकल्पने गौरवात्
तदेवमतिपीड़नेन लाघवमव शरणमित्यलमनेन वराहपुराणे
फाल्गुनादितृतीयायां लवणं यस्तु वर्जयेत्
समान्ते शयनं दद्याद् गेहं चोपस्करान्वितम्
सम्पूज्य विप्रमिथुनं भवानी प्रीयतामिति
गौरीलाके वसेत्कल्पं सौभाग्यव्रतमुच्यते
अत्र तृतीयाव्रतान्तरधर्माऽतिदेशान्नक्तभोजनादिलाभ इति कश्चित्
तन्न तृतीयाव्रतानां बहूनां सधर्मकत्वेन विनिगमकाऽभावाद्दर्वीहोम-वदनतिदेशात् दर्वी पात्रविशेषः तत्करणको होमो दर्वीहोमः तथा-चाऽतिदेशः क्वचिद्वाचनिको यथा समानामतरच्छयनेनक्वचितन्ना-मिकः तन्नामकत्वेनैव तद्धर्माऽतिदशात् गौणपदप्रयोगस्य प्रयोजना
अन्तराभावात् कौण्डपायिनामयनेऽग्निहोत्रपदवत् तत्र तद्धर्मलाभा-र्थमेवाऽग्निहोत्रपदप्रयोगात् क्वचिन्नयायिकोऽतिदेशः तथा हि प्र-कृतिवद्विकृतिःइत्यनेन प्राकृतो धर्मो विकृतावतिदिश्यते साकाङ्क-() विशेषणस्य तथात्वात्इति पाठान्तरम्
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
त्वात् तत्र सर्वस्याः प्रकृतेर्धर्मः सवैविकृतावतिदिश्यते अति:
प्रसङ्गात् किं तु ययाः प्रकृतिविकृत्योस्तौल्यं तत्प्रकृतिधर्मस्तद्वि-तौ अन्यथा विनिगमनासम्भवात् यथा पार्वणधर्माणामेकोद्दिष्टेऽति
देशः प्रमातोश्यकत्वस्य तुल्यत्वात् तदङ्गानां चाऽऽवाहनादी नामकोहि
प्रादवप्रसक्तानामप्रति प्रधाऽपत्तौ प्रकृतिविकृतिभावस्य तत्प्रसञ्जकस्या-ऽवश्योपगन्तव्यत्वात् दर्वांसाध्य होमे तथा हामान्तरसमान-धर्माऽभावात् प्रमेयत्वादेश्वाऽनुष्ठानातन्त्रत्वात् होमत्वादेरपि नाना
होमान्तर साधारणत्वेन विनिगमकाऽभावात् नानाहोमानां ()नानाक-र्मकत्वात् तस्मात् दर्वीहोमस्य शुद्धस्यैवाऽनुष्ठानम् एवं प्रकृतऽपि
बहूनां व्रतानां सधमकत्वेन विनिगमकाऽभावेनाऽतिदेशाऽसम्भवात् त-दतिरिक्त कल्पने मानाभावाद् गौरवाच्च तद्धर्मसम्वन्धः तदेवमति:
पीड़नेन विनिगमकाऽभावसम्वलितं लाघवमेघ शरणमित्यलमनेन
मत्स्यपुराणे-ततोऽवतीय गुरवे पूर्वमर्द्ध निवेदयेत्
ऋविग्यपिरमर्द्ध दद्यादुदकपूर्वकम्
अत्र कश्चित् यथांशमकैकमेव दानं तु मिलितोद्देश्यकम् प-रिषदऽधिकरणविरोधात् तथाहि मिलितानासुदेश्यत्वम् , एकैकं वा ?
नाद्यः मिलितानामचैतन्येनाऽस्वीकर्तृत्वात् स्वीकारद्वारा सम्प्रदान
स्य कारकत्वात् प्रत्येकं कतृत्वसम्भवेऽपि दातुस्तथाऽनुद्द शात्
तस्वीकारमासाद्य तदुर्दशन त्यागस्य स्वस्वत्वानिवृत्तिपरस्वत्योत्पात
हेतुत्वात् यदि वा प्राक् स्वीकारापेक्षा सप्रतिपत्तिकस्य त्यागस्यैव
दानपदार्थत्वात् प्रतिपयुत्तरकालीनाऽनुमतेरेव कारकत्वप्रयोजक
त्वात् तथापि मिलिते तदभावादिति तन्न ग्रहं सम्मार्टिइत्यत्र गृह्य-इति ग्रहोयज्ञपात्रं तेषां सर्वेषामेव ग्रहवेनापस्थितानां सम्मार्जना
ऽन्वयस्तावदस्ति आकाङ्क्षाऽनुराधैनकत्वस्याऽविवक्षितत्वात्, अनुपा-देय संख्यात्वात् , उपादेयसङ्ख्याया एव तथात्वात् बाधकाऽभावात् ,
.. तस्योपादानार्थत्वात् , कपिञ्जलाानातवत् नत्वनुपादेयसंख्याऽपि
तथा ()लसम्बन्धमात्रपरत्वात् वस्तुत उपादेयं विधेयम्, अनुपादे-यमुद्देश्यम्, तत्संख्या विवक्षिता स्वर्गकाम इत्यादिवत् केन चित्का-मनाववादिनोपस्थित्यावश्यकत्वात्तत्परत्वमाचश्यकम् , एवं एक
() होमानामधर्मकत्वात्इति पाठान्तरम्
() फलसम्वन्धादिपरत्वात्इति पाठान्तरम्
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
धादिसङ्ख्यापुत्स्वादिपरत्वे वाक्यभेदाऽऽपातात् नन्विदं विधेयेऽपि
तुल्यमिति चेन्न विशिष्टस्यैव विधिगोचरत्वात् इति कश्चित् एवमृ-त्विक्वेनोपस्थितानां त्रयोदशानां दानाऽन्वयो भवेत् स्वत्वं तु अन-वच्छेदनैवोत्पद्यते साधारणधनेष्वविभक्तसोदरवत् तु भागशः
भागानां प्रागकरणात् स्वत्वसङ्कोचाय प्रातिस्विकस्वत्वान्तरोत्पादाय
घा विभागादेशनात् तु स्वत्वपरिचित्यर्थ तस्य विभागफलत्वाऽदर्श-नात् किं बहुना यस्यैव यत्र स्वत्वं तत्रैव तदक्षपात मानाऽभावात्
किं संसर्गोत्तरं विभागे सर्वांश सर्वस्वत्वस्याऽवश्यकत्वात् मद्धन
तवेत्यस्यैव संसर्गपदार्थत्वात् अन्यथा तदसम्भवात् इदं त्ववधेयम्
केषु चित्साधारणधनेष्वक्षपात धनाऽन्तरऽपि विभागः सिद्ध्यति
स्थालापुलाकन्यायापुलको भक्तसिक्थम् तथाहि स्थायामकास्मैं-स्तण्डुले पुलाकसम्भव सर्वेषामेव तथात्वम् विशेषादिति प्राञ्चः
पुलाकस्तुच्छधान्यम्
पुलाकस्तुच्छधान्ये तु पुलाको भक्तसिक्थके
इत्यभिधानात् तथा स्थायामेकपुला कोद्रमने सर्वस्यैव तथा
त्वमिति तदर्थ इति कश्चित् नन्ववं परिषदि दत्तमदत्तम्इति प्र-लाप इति चेन्न वधकाऽभावे तदवतारात् वहुसम्प्रदानकदानस्य ना-नास्मृतिपु दर्शनात्तदनुरोधेन विशेषपरत्वस्यावश्यकत्वात् किं यत्र
बहुसम्प्रदानकदाने विभागवैपम्यम् तत्रादावेव दातुस्तथाशयः, प्र.
तिग्रहाणामपि तथैव स्वीकार इति तादृशं विभाग विना दानं नि-यद्यत इति तदधिकरणतात्पयत् अन्यथा दृप्रार्थत्वे सम्भवति अदृ-पृथकल्पनागौरवात् तदेवमतिपीडनेन लाघवमेव शरणमित्यलभनेन
जावालि:-.. सङ्क्रान्तेः पुण्यकालस्तु पोडशोभयतः कलाः
| चन्द्रसूर्योपरागे तु यावद्दर्शनगोचरः
ननु दृशश्चानुपज्ञानशक्तत्वात्तत्काल एवाऽधिकारो भवेत् तु
अनादिकालेऽपीति चेन्न उपक्रमस्थदर्शनपदाऽनुरोधेन गोचरपदस्य
द्योग्यतापरत्वात् वेदो वा प्रयदर्शनात इतिन्यायात् तदर्थःप्रा.
ये उपक्रम वेदपददशनादुपसंहारऽपि ऋक्पदादिकं वेदपरमेव ! उपक्र:
माऽनुराधात् तथाहि त्रया चेदा अजायन्तइत्युपक्रमस्थवेदपदेन:
वेदनाजनको विधिभाग उच्यते तदनुरोधादुपसंहारेऽपि उचेचा क्रि.
यते, उच्चैः साम्ना, उपांशु यजुषाच्चैर्निगदेनइत्यत्र ऋग्यजुःसामप:
दैरपि विधिभागाऽभिधानम् तस्य करणत्वाऽसम्भवात् ऋगाद्याम्ना-Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
तकार्यपराणि अगादिपदानि लक्षणाऽङ्गीकारत् निगदः सम्वैध
नार्थं यजुः वेदपदस्यैव अगादिपरत्वमिति वैपरीत्यमेवाऽस्त्वि
ति वाच्यम् वेदपदस्य प्रथमोपस्थितत्वेन स्वार्थपरत्वात् तदानीम:
नुपपत्यभावात् अक्ताऽधिकरणविशेषश्च वक्ष्यते तदेवमतिपीड़नेनै
कपरत्वलाघवसम्वलितमुपस्थितिलाघवमेव शरणमित्यलमनेन
शङ्खः
पञ्चमात् सप्तमादू मातृतः पितृतः क्रमात्
सपिण्डता निवर्तत सर्ववर्णवयं विधिः
ननु सपिण्डपदस्यैकपिण्डसम्बन्धपरत्वेऽतिप्रसङ्गात्सप्तान्यतमत्व
मुपाधिरित्यवश्यं वाच्यम् तदेवमथदेवाऽष्टमादीनां सापिण्ड्यनिषेधे
सिद्धे ऊध्र्वमित्यादिवैफल्यमिति चेन्न गिरा गिरेति व्रयादैरं कृत्वदू:
गायतिइतिवत्सम्भवात् तथाहिगिरा गिरा दक्षसइति मन्त्रे ऐरं
कृत्वत्यत एव मन्त्र तस्याऽन्यथा पाठसिद्धौ गिरा गिरेत्यनुवादः त-द्वदत्राऽपि न्यायबललभ्यानुवादत्वसम्भवात् अन्यथाऽर्थान्तरतात्प
यन्तरकल्पने गौरवात् तदेवमतिपीड़नेन लाघवमेव शरणमित्य-लमनन
ब्रह्मपुराणे-अथ भाद्रपद मास कृष्णाऽष्टम्याँ कलौ युगे
अष्टाविंशतिमे जातः कृष्णोऽसौ देवकीसुतः
तस्मात्स तत्र सम्पूज्यो यशोदा देवकी तथा
गन्धैमल्यैस्तथाधूपैर्यवगोधूमसम्भवैः
सगरसैर्भक्ष्यभोज्यैः फलैश्च विविधैः पृथक्
रात्री प्रजागरः कार्यो नृत्यगीतसमाकुलः
अरुणोदयवलाय नवम्यां ततः स्त्रियः
नयन्ति प्रतिमा थप नानाविभवसम्भवाः
नदीतीरं शुभं रम्य विविक्तं वा महत्सरः
ततः स्नानं प्रकुर्वन्ति स्नापयन्ति तास्ततः
ततः प्रविश्य गृहं यवान्नं भुञ्जते ताः
युक्तमिभुविकारैश्च मध्वाज्यमरिचैः समम्
नन्वधिकारिविशंपाऽश्रवणात्स्त्रीणां पारणाविशेषापदेशात्स्त्रण
मेवाऽधिकारोपसंहारः अक्ताऽधिकरणाऽनुरोधादिति चेन्न विशेषात्
तथाहि अक्ताः शर्करा उपदधातितेजो वै घृतम्इत्यादौ यद्यपि
चद्व्यत्वेनैवाञ्जनसाधनत्वं तथापि घृतस्यैव तत्वमवगम्यते उपसह
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
शत् इत्येवमेतत् परं तु तत्र तथैव घृतस्तुतेरनन्यथा सिद्धत्वात्
फलान्तराऽभावात् प्रकृते तु तथा अधिकारिकल्पनाऽवसरे पुंस्त्रीसा-धारण्येनैव कल्पना नरो वा यदि घा नारीइत्यभिधानाच्च उपसंहा-राऽनुरोधेन चाङ्गविशेषस्य स्त्रीनिष्पाद्यत्वाऽवगमात् अन्यथा स्त्रीमा-त्राऽधिकारोऽपि स्यात् विधवाया मधुभोजननिषेधात् एवं शूर्पण
जुहोति तेन ह्यन्नं क्रियतेइति श्रुतौ तेनेत्यनन्यथासिद्धहेतुमन्निगदस्वरः
सात् तस्यैव होमाङ्गत्वम् अन्यथा तदभिधानवैफल्यादिति सिद्धा-न्तः एतेन वेदो वाइत्याधिकरणविरोध इत्यपि निरस्तम् अनन्यथा
सिद्धस्तुतिविरोधेन तदनवतारात् तदेवमतिपीड़नेनाऽनन्यथासिद्ध
स्तुतेस्तत्परतालाघवमेव शरणमित्यलमनेन
शातातपः-वशिष्ठाको विधिः कृत्स्नो द्रष्टव्योऽत्र निरामिषः
अतः परं प्रवक्ष्यामि विशेष इह यो भवेत्
ननु मधुन आमिषत्वेऽपि पिण्डॉश्च दधिमध्वक्तान्इत्यादिना पि-ण्डे मधुविधानात् , तस्य श्राद्धशेषकर्तव्यत्वात् श्राद्धेऽपि तत्सम्व-न्धः फलचमसवत् इति चेन्न वैषम्यात् तद्यथा राजन्यकर्तृके ज्यो:
तिष्टोमे फलचमसमस्मै भक्ष्यं ददातिइत्यनन वटप्ररोहचूर्णरूपचम-सस्य ऋत्विग्भक्ष्यत्वं विहितं तच्च प्रतिपत्तिरूपं परिशेषात् प्रतिपत्ति
श्च होमशेषस्य, इति चमसस्य होमद्रव्यत्वमर्थात् प्रकृते तु पिण्डस्य
श्राद्धशेषद्रव्यत्वेन श्राद्ध पिण्डसजातीयद्रव्यकत्वमायातु तु पिण्ड-विशपणीभूतद्रज्यकत्वम् मधुना विनाऽपि पिण्डसम्भवात् ननु ज्यो-तिष्टोमे सोमद्रव्यकत्वेन व्यवस्थितेऽपि राजन्यकर्तृके तस्मिन् नैमित्ति-केन चमसेन सोमवाधवनैमित्तिकेन मधुना श्राद्धद्रव्यान्तरवध इति-चैन्न उक्तोत्तरत्वात् मधुनो द्रव्यान्तरविशेषणत्वेन प्रधानद्रव्याऽबा-धकत्वात् भवति मासिकसप्तदशत्वेन षोडशत्वबाधः उक्त चैत
तु अन्यथा यागे द्रव्यान्तरकल्पनागौरवात् तदेवमतिपीड़नेन विशे-पाऽभिधानसम्वलितं लाघवमेव शरणमित्यलमनेन
देवलः-तिलाश्च विकिरेत्तत्र परितो बन्धयेदजान्

| असुरोपहता भूमिस्तिलैः शुद्ध्यत्यज़ेन
नन्वजेनेत्येकवचनादेकाऽजवन्धनमति चेन्न अजानितिविधिवि-रोधात् अजेनेत्यस्य फलसम्बन्धमात्रपर()त्वेऽवयुत्याऽनुवादरूपत्वात्
() त्वेनाऽवयुइति पुस्तकान्तरे पाठः
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
एकं वृणात द्वौ वृणीते श्रीन् वृणीते चतुरो घा पञ्चइतिवत्तत्र
नानाविधी गौरवेण ()श्रीनित्येव विधिः एकमित्यादी अवयुत्य पृथक्-त्य तदेकदेशानुवादः त्रयाणां मध्ये एकह्यादेरप्यनुप्रवेशात एवं क्व
चिदर्थवशप्राप्तस्याऽनुवादः यथा होमं कृत्वा निर्वयेत्तत्र होमपदे.
नेव() क्षेपलाभःक्षेपाऽवच्छिन्नत्यागस्यैव होमपदार्थत्वात् अतोऽर्थप्रा.
साऽनुवादो निर्वपातरगतिकत्वात् यथा वा हिरण्मयी प्राकाशाव-ध्वर्यवे ददातितत्र प्रकाशस्ववलक्षण सम्बन्धोऽध्वयर्विधीयते
चतुर्थीविभक्त्यनुरोधात् स्वत्वं दानजन्यम् इत्याक्षेपलम्ये दाने
दातीत्यनुवादः यागौंपकरणस्य सामान्यत एव ऋत्विग्यस्यलाभदनु
वाद इति कश्चित् क्वचिन्निषेधाऽनुवाद यथा मौद्गश्चरुर्भवति, अय
ज्ञिया मैं माषा:तत्र विशेषविधरेवेत निषेधप्राप्तावयशियइत्यनुवा
दः सर्वथाऽनुपादानपरत्वात् क्वचित्पक्षप्राप्ताऽनुवादः पक्षप्राप्तिश्चै
फदेशप्राप्तिः यथा ब्राह्मणानामकपिण्डस्वधानामादशमाद्धर्मविच्छि
त्तिः, आसप्तमारथावाच्छात्तिः, चतुर्थात पिण्डविच्छिात्तिर्भवति
अत्र सर्वसाधारणमेवेदं वाक्यम् अन्यथा क्षत्रादीनां चतुर्थादिष्वपि
पिण्डप्रवृत्तिप्रसङ्गात् , तस्मात्सामान्यविधाबेकदेशप्राप्तोऽनुद्यते तेषा
पापाऽधिक्यप्रतीत्यादेः प्रयोजनवसम्भवात् तदेवं यथायथं लाघवा
दिकमेव शरणमित्यलमनेन
ज्योतिषे-एकनैक दिनं त्याज्यं द्वितीयेन दिनत्रयम्
तृतीयेन सप्ताहं त्यजेदाकालवर्षणे
नन्वकं दिनं वृष्टिदिनमैव, नेत्तरदिनम् तद्दिनस्य कृषकत्वे
दुष्यत्वाऽसम्भवः तहिनावच्छिन्नवर्पणस्य दुपकत्वात् एकेने
त्यस्यैकदि()वसावच्छिन्नवर्पणपरत्वात् इति चेन्न द्वितीयेन दि
नत्रयमइत्यादौ विध्यनुवादवैषम्यापातात् तथा हि अप्राप्तप्रापणं वि
धिः, प्राप्तस्य पुनभिधानमनुवादः चैकत्र तदुभयसम्भवः वि
रोधात् प्राप्तत्वाऽप्राप्तत्वयारेकाऽसम्भवात् एवं दिनत्रयमध्ये
ततयादिनस्य त्याज्यत्व विधयम् अप्राप्तत्वात् प्रथम द्वितीययोस्त्वना
म् तद्दिनवृष्ट्या तयाज्यत्वस्य प्राप्तत्वात् चैकस्मि() झपि रूप
() श्रीनित्यत्र विधिःइति पुस्तकान्तरे पाठः
() क्षपलाभात क्षेपाइति पुस्तकान्तरे पाठः
() दिवसाऽघसानावच्छिन्नइति पुस्तकान्तरे पाठः
() अपिनास्ति पुस्तकान्तरे
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
२७
देनाऽविरोधःतद्दिनत्वेन प्राप्तावपि त्रिवेनाऽतथात्वात् , इति वाच्यम्
तथा सति विधिनिषेधयोरप्यकत्र रूपभेदेन प्रसङ्गात् किं चैवं वैषम्य-दोषाऽभिधानस्य प्रलापत्वप्रसङ्गात्सर्वत्र रूपभेदसम्भवात् एवं विधि-स्पृष्टे निषेधो नेत्यपि प्रलाप एव भवेदिति किञ्चिदेतत् नन्वेकस्यैव
शब्दस्याऽप्राप्तभागे विधित्वं, प्राप्तांशे त्वनुवादत्वं, चोधकत्वं चोभयांशेऽप्ये
केनैव रूपेण, सामग्रीसत्वात् हि बोध्यत्वमेव विधेयत्वम्अतिप्रस:
क्वात् इति चेन्न प्राप्तांशे विधेयान्तराऽनुपहिते विधेस्तात्पर्याऽभावन
बोधकत्वाऽसम्भवात् अन्यथा भोजनादावपि विधिप्रस()ङ्गःतुल्य
त्वात् ननु भोज नादावपि येन प्राप्तिस्तदन्येन विधेयत्वम् , तृप्तिसाधन-त्वेन प्राप्तावपि फलान्तरसाधनत्वेनाऽप्राप्तत्वादिति चेन्न तत्राऽपि विशे-षणांशस्यैव तत्त्वात् यत्राऽनुवादस्तत्र विधिसम्भवः ()प्राप्त्यप्रा-प्तिविरोधात् अंशभेदेनाऽविरोधेऽपि क्षत्यभावादिति कश्चित् नन्वेव-मपि वृष्ट्यधिकरणदिनस्याऽदुत्वं() स्यादिति चेन्न इष्टत्वादिति कश्चित्
वस्तुता दण्डाऽपूपन्यायेन तस्यापि दुष्टत्वात् यथा दण्ड सम्बन्धेनाS:
पूपस्य दुष्टत्वे दण्डस्य सुतरां दुष्टत्वम् अन्यथा तत्सम्बन्धेनाऽन्यस्य
तत्त्वाऽयोगात् किं बहुना कैमुतिकन्यायस्याऽप्यत्राऽवतारसम्भवः()
तत्सम्बन्धनोत्तरदिनमपि दुष्टं किमुत तद्दिनमिति किमुतेति विक-प्याऽऽ पादनात() तेदवमतिपीड़नेन प्राप्तभागस्याऽविधेयत्वे लाघ-वमेव शरणमित्यलमनेन
सर्वेषामद्धिनो मुख्या द्वितीयाश्च तदर्धिनः
तृतयिनस्तृतीयाश्च चतुर्थाश्चैकपादिनः ()
ननु गोशते घोडशानामृत्विज मध्ये मुख्यादीनामद्धदिदानमुक्त,
विशेषश्च नोक्तः तत्कथमध्यवसायः ? इति चेन्न विशेषाऽनुक्तौ समभा-() प्रसङ्गानुल्यत्वातइति पुस्तकान्तरे पाठः
() प्राप्तेऽप्राप्तिविरोधातइति पुस्तकान्तरे पाठः
() दिनस्य दुत्वं स्यात्इति पुस्तकान्तरे पाठः ,
() सम्भवात्इति पुस्तकान्तरे पाठः

() विकल्पोपादानात्इति पुस्तकान्तरे पाठः
() मुद्रितमनुस्मृति पुस्तके तु-सर्वेषामर्धिनो मुख्यास्तदर्धनाऽर्धिनोऽपरे
तृतीयिनस्तृतीयांशाश्चतुर्थीशाश्च पादिनः
इति पाठः |
. : )
मनुः-Scanned by CamScanner
अधिकरणकैरीमुदी
गौचित्यात् समं स्यावश्रुतत्वात्इतिन्यायात्वैषम्ये मात्र
वात् , अतिप्रसङ्गात् , संख्यावैषम्यकल्पने() गौरवात् नन्वद्ध
पञ्चाशदादि रूपाणां समविभागाऽसम्भव इति चेन्न, अर्द्धशब्दस्य
माशे()>पि साधुत्वात पुस्यद्धार्द्ध समेऽशकइत्यनुशासनस्वरसान
एवञ्चाऽर्द्धपदमष्टचत्वारिशद्रोपरं वक्तव्यम् द्वादश द्वादशाद्यभ्यः,
षड् द्वितीयेभ्यः, चतन्नश्चत स्वस्तृतीयेभ्यः तिस्रस्तिस्रः परेभ्यःइति कः
त्यायनस्वरसात् तदेवमतिपीड़नेन लाघवमेव शरणमित्यलमेन
याज्ञवल्क्यः
यादिव्यत्यर्घमुत्सृज्य दद्याद्गन्धादिकं ततः

वस्त्रोत्तर गन्धपूर्वं दवा संस्रवणादि

पितृपात्रे निधायाथ न्युञ्जमुत्तरतो न्यसेत्
अत्र प्रथम() पितामहर्घजलशेषस्य पितृपात्रे प्रक्षेप इति कश्चित
तन्न पशूननक्तिइतिवत्प्रावृत्तिकक्रमविरोधात् तथाहि पशुननक्ति,
पशुन्प्रोक्षति, पशूनालभतेइत्यत्र पशूनामेकाञ्चनक्रियासम्भवात्, स्वे
च्छयैव सप्तदशानां पशूनामञ्जनम् नियामकान्तरराऽभावात् ततस्तथैव
प्रोक्षणालम्भनादि तत्र प्रथमप्रवृत्तिक्रमस्यैव क्रमनियामकत्वात् कि
बहुना पदार्थानां क्रमाऽनुरोधादपि पदार्थानुसमयस्यैवाऽऽवश्यकत्वात्
एवं तत्र पदार्थाऽनुसमय एव तु काण्डानुसमयः तत्त्वे एकस्यैवाई
जनाभ्युक्षणाऽऽलम्भनाऽनन्तरमपरस्य तानि स्युरिति प्रावृत्तिकक्रमो
दाहरणं तन्न स्यादवति किञ्चदेतत् तदेवतिपीड़नेनोपस्थितिलाघ
वमेव शरणमित्यलमनेन
विष्णुःवैश्वदेवादन्नादुद्धृत्य पर्युक्ष्य स्वाहाकारैर्जुहुयातनन्वत्र हो
मविधानात्सकलहोमधर्माऽतिदेश इति चेन्न प्रकृतिवद्विकृतिःइत्यति
देशबलादव होमधर्म प्राप्त पर्युक्ष्येतिविशेषोपदेशस्याऽङ्गान्तरव्यवच्छे
दपरत्वात् नन्वेवमप्यग्निमुपक्रम्य होमधर्मकथनादग्नावेव प्रोक्षणादि-लाभः जलेऽपि इत्यप्राप्तप्रापकत्वमिति चेन्न होमाधारसामान्य
पक्रम्य जलादाचपि तद्धर्म()बोधनात् किं बहुना स्वाहाकारिरत्यस्य
() कल्पने मानाभावात्इति पुस्तकान्तरे पाठः
() विषमशिनइति पुस्तकान्तरे पाठः
() प्रथमं प्रपितामहर्घजलशेषस्य पितामहपात्रे तच्छेषस्य पित
पात्रेइति पुस्तकान्तरे पाठः
() जलाग्न्यायुगपद्धर्मइति पुस्तकान्तरे पाठः ,
Scanned by CamScanner
अधिकरणकौमुदी
पाशान् प्रमुमोक्तुइति मन्त्रद्वये द्विपाशिकायां प्रयुज्यमाने एकच
तस्योहः प्रकृतौ समवेतार्थत्वात् बहुवचनान्तस्य, नोह:
प्रकृतावेवासमवेतार्थत्वादिति सिद्धान्तादात चेन्न एतत्
स्य वाप्साबलेन पार्वणपरत्वे तत्रैवाऽसमवेतार्थत्वेन बहुवचन
प्रयोगसाधुत्वात् नत्वेकोद्दिष्टे, वसायुक्तवाक्यप्रवृत्तेरसम्भवात् यस
स्वभावादेव प्रकृतावपि साधुत्वार्थत्वं तत्रैकोद्दिष्टेऽपि तथा यथा
*शुन्धन्तां पितरः शुन्धन्त पितामहाः शुन्धन्तां प्रपितामहाः
इत्यादौ तत्रैकोद्दिष्टेऽपि बहुवचनान्तस्यैव पाठः साधुत्वार्थत्वात् .
देवमतिपीडनन दृष्टार्थत्वलाघवमेवोहः ()शरणमित्यलमनेन
याज्ञवल्क्यः-आवाहयेदनुज्ञातो विश्वेदेवास इत्युचा
यवैरत्ववकीर्याऽथ भाजने सपवित्रके
शन्नोदेव्या पयः क्षिप्त्वा यवोऽसीति यवान् क्षिपेत्
()नन्वावाहनस्य दृष्टार्थत्वम्, स्मृतिसन्तानहेतुत्वात् इति कश्चित्
तन्न तिलविकिरणादिपदार्थव्यवहितस्य स्मृतिसन्तानस्य श्राद्धप
र्यन्तमनवस्थानात् अन्यथा (३बङ्क्न्य धिकरणसिद्धान्तविरोधः()
तथाहि सोमयागे प्रकृतौ त्रयः पशवः, दैक्षः सवनीयोऽनुबन्धयश्च तेषु दैक्षः
प्रकृतिस्तद्विकृतिः सवनीयादिः दैनं दीक्षाचवम् सा दक्षिणीयेष्टि
जन्यसंस्कारविशेषःतत्र दैक्षपशी षड्वंशतिरस्यवक्रयःइत्यस्ति
द्विकृतावश्वमेधे चचत्वारिंशद्वाजिना विश्वबन्धविक्रयःइत्युक्तमत
वैकृतविशेषोपदेशात्प्राकृतधर्मबाध एवेति प्रपञ्चतमेतत् एवं पशुः
नयनकालानवक्रिमन्त्रस्य पशुपाइवस्थिरूपवयुद्धरणकालत्वं दृष्टा
थत्वन्न युक्तम् व्यवधानेन दृप्रार्थत्वाऽसम्भवाददृष्टार्थत्वे गौरवात्
किञ्च तत्र विजातीयव्यवधानाऽभावात्स्मृतिसन्तानद्वारा तत्सम्भवेऽपि
प्रकृते तदसम्भवात् तदेवमतिपडनेन सत्यपि लाघवे बाध एव शरणः
मित्यलमनेन
() लाघवमेव शरणइति पुस्तकान्तरे पाठः
() यत्वाचाहनस्यइति पुस्तकान्तरे पाठः
() बङ्क्यु द्धरणइति पुस्तकान्तरे पाठः
() विरोधात्इति पुस्तकान्तरे पाठः


Scanned by CamScanner

Spread the love
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *